Friday, 31 July 2026

SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA RINGTUTE NUN KAIHRUAITU TUR

 Note: He thuziak hi BEIRUAL THUZIR, 2026 atana min ziah tir a ni a. Mahse, Netiquette lam hi ziak uar zawk tura min beisei avang leh ennawn tura hun ka neih tawh loh avangin, mi dang ziah chhunzawm tir mai turin ka ti a. He thuziak hi Beirual Thuzir, 2026-ah chuan tel loh (hnawl) a ni ta a ni.


1. THUHMAHRUAI:

Tun tuma kan zir turah hian; social media hrilhfiahna te, social media-in hring nun a ngnawng dan leh nun kaihruaitu tur zir a tul chhan te, a hman dan kawnga kan nun kaihruaitu pawimawh tak takte tarlangin kan zirho dawn a ni.


2. SOCIAL MEDIA HRILHFIAHNA: 

Media chu Latin tawng ‘Medius’ atanga lo kal a ni a, a awmzia chu ‘a lai emaw karcheh’-a awm tihna a ni. Thil pahnih emaw a aia tam inkara awm emaw inthlunzawmna hmanrua (communication channel); chanchin (information) leh thil tangkai (data) –  thawn chhuahna, dahna, dawnna, adt a ni. Mi thenkhat chuan Media chu chi hrang hrang; A hlui (traditional Media) leh a thar (new media)-ahte an then a, ‘New media’ tamtak zinga ‘then khat’ (type) chu ‘Social Media’ kan tih hi a ni. Mobile phone leh computer atangtea internet/network kaltlanga mipui vantlang(social)-in inthlunzawmnan, inbiakpawhnan, thil dahthatnan leh, inthawn  tawn nana kan hman thin hi a ni a. Facebook, WhatsApp, X (twitter), Instagram, YouTube, Telegram leh Messenger, adt te hi social media zinga Zofaten kan hman tlanglawn deuhte chu an ni a. Social Media chu digital thil, communication a nih bawk avangin a hmangtu, ringtu ni bawkte chu ‘kristian communicator’ tih an ni.


3. SOCIAL MEDIA-IN HRING NUN A NGNAWNG DAN LEH NUN KAIHRUAITU TUR ZIR A TUL CHHAN: 

Social media chuan rang tak leh muang deuh zawkin (Sort term & Long term) hringnunah nghawng a nei thin a. Communication theory zirnaah chuan – chi tuh (cultivation theory) angin, taksaa damdawi chiu luh (Hypodermic Needle theory) ang maiin, silai muin thil a den (Bullet theory) ang maiin, adt mihring nun leh khawsak phungah hna a thawk thin tih a ni. He mi hrulah hian kawngkhar vengtu (Gate keeping role) ang maia mipui vantlang tana ralven hna thawk thei leh, mi tamtak tuipui leh tuipui loh zawng, hun hman dan, nun dan leh khawsak phung thlak danglam zung zung thei (Agenda setting), adt khawpa hna thawk leh nghawng nei thei a ni.

A tangkai zawng leh hman dan dika miin a hman chuan ‘damdawi’ angin a tangkai a. Hman dan dik lova hman a nih thung chuan damdawi ang thovin pawi nasa tak a thlen thei thung. A hnathawh dan hrang hrang avang leh heng a hnuaia tarlante avang hian social media zir hi a tul hle;

i) Mi tin nung phunga bet a ni a, chutihlaiin Zofa, kristian zaa sawmkua (90%) vel vel zette chuan social media zir chianna hi kan la nei lovin mi thiamte chuan an sawi..

ii) Technology lama hmasawnna hian tunlai mihringte hi communication thilah danglamna leh chona tam tak min thlen a. Sulhnu fel lo (cybercrime) tam tak thangtharteah a thlen bawk avangin he tiang lam zirna hi thil tul tak a ni.

iii) Social media hman kawngah tunlai mi ten zalenna (freedom of expression) kan hman thiam lo nasat tawh avangin he tiang lam zirna hian zalenna hmang thiam turin min pui theiin a rinawm.

iv) Thangthar lehzual, (Gen Alpha;2010 -2025 inkara piang) zingah Social media hman dan (netiquette) hre lo kan pung zel a, chu chuan nghawng tha lo tamtak a thlen a; Media hman kawnga ringtute innghahna tur zir chianna hian kohhran, a bikin thangtharteah ‘nun dan kawng dik’ min kawhhmuhin a rinawm.

v) Ringtu zawng zawngte hi KRISTIAN COMMUNICATOR tha (social media hmang thiam) leh duhawm zawk, tangkai leh hmantlak zawk, zahawm leh rintlak zawk kan nih theih nan hetiang lam zirlaina hi a pawimawh hle a ni.


4. SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA KAN NUN KAIHRUAITU (COMMUNICATION PRINCIPLE) TUR:

4.1.  Kristian Communication / Social media Principle kan hriat leh kan zawm a ngai:

Social media hi hman sual theih a nih avangin khawvel-a communication lama pawl lian tak World Association for Christian Communication (WACC) chuan he tiang kawnga ringtu/kohhrante rilru kaihruaitu tur (principle) a duang a, chung zinga kan zir leh zawm atana tha thil pawimawh te chu lo tarlang i la;

a) Kristian communication hriat chian a tul a, tin Kristian communicator kan ni tih hriat a tul: 

WACC chuan communication (social media) hi khawvel christiante tan hrilhfiahna bik a nei a;

- Pathian mihringa a lo channa hi Pathianin khawvela communication ropui tak a din dan a ni. Lal Isua’n rawng  a bawl tirh leh vana a lawn thlenga thupui bera a hman (communication content) chu Pathian ram a ni a. He Pathian ram (Pathian lalna, chawimawia a awmna, a duh zawng tihna, remna leh, Thlarau Thianghlima lawmna, etc) hi hria a, nunpui a, mi dangte hnena hriattir zel hi mi tin kohva an awmna a ni. Chuvang chuan, ‘ringtute communication thu ken leh buaipui ber tur, social media kan hman apianga kan nun innghahna atana kan hman tur chu ‘Pathian Ram’ a ni tur a ni..

- Pathian ram din tura Isua Krista’n khawvela communication a rawn din chu hmangaihna  leh mahni inpek zawh vekna atanga intan a ni a. Tin, Isua Krista communication-ah chuan - Inngaitlawmna te, thi khawp hiala thu zawmna te, mi tin rawng bawl sak tura inpeihna te, khawvel thila rethei leh, natna tinreng tuar te, tihduhdah tuar leh nekchepa awmte tana thawh a tel a ni.

- Pathian ramah chuan - intaina leh inhuatna te, inrem lohna leh innghirnghona te, inthenna leh indaidanna te, etc a awm loh avangin; kristian communication-ah leh social media kan hmanna kawngah chuan heng thil fel lo tak tak hian hmun an chang tur a ni lova. Kristian communication chu – hmangaihnaa zung kai, mi tin that tlanna a ni ngei tur a ni.

- Tin, kristian communication-ah chuan ‘Pathian chawimawina’ hi thupui ber zinga pakhat a ni a. Chuvang chuan ‘Pathian chibai bukna nun’ chu kristin communicator-te nunah a awm ngei tur a ni.  

- Kristian communication chu – thlarau lam nun insawizawina (spiritual exercise) a ni a. Tin, Pathian ropuina tur te, mihring lungawina leh that tlanna turte hi kristian communication, ringtu social media hmang thinte rilru put dan tur leh an inngahna bulpui (hallmark) a ni bawk tur a ni. 


b) Social Media kan hman dan chuan khawsakhona (community) tha a siam tur a ni: Eng community pawh hi ‘Communitarian value’ a hrisel a, vawn nun a nih  chuan community duhawm leh nuam a ni reng thin. Inpumkhatna te, thawhhona tha te, inhriatthiamna te, inpawisak tawnna te hi communitarian value tia an sawi, community ti hlutu kan tih ber te an ni. Heng bakah hian mizo society-ah chuan – tlawmngaihna te, aia-upa zahna te, mi dang duhsakna leh an dinhmun zah sakna te pawh communiterian value kan tihteah hian a tel a. Chung chu kristian communicator, ringtu social media hmangtu ni bawkte  chuan an ngai pawimawh  tur a ni. Midang nena kan indawr tawnna eng thilah pawh communitarian value tichhe zawng ni lovin, ‘a siam thatu’ nihna rilru pu zawk zel turin ringtu zawng zawngte beisei an ni.


c) Social media kan hman dan chuan mi a chhuah zalen thin tur a ni: Mi tha leh thiltithei, hausa leh hriatna kawnga mi vantlang te  chauh lansarhna hi kristian communication chuan tha a ti lo. Social media kan hman dan chuan hriatna leh khawsak thila mi hnuaihnung zawk te, chak lo leh tlachham te, harsatna hrang hrang tawkte, etc a hnuaichhiah tur a ni lova; chung mite chu an harsatna ata chhuah zalenin, tanpui an ngaihnaah pawh tanpui duhna rilru puin social media khawvelah rilru an len zawk thin tur a ni. Zalenna leh fel-fai taka thiltih duh tlatna hi Kristian, social media hmang thintute rilru put dan tur a ni.



d) Ringtu, social media hmang tangkai thin te chuan culture an tannin an humhalh tur a ni: Media lama hmasawnna hian eng culture pawh a chhe zawng leh tha lamin a nghawng vek a. A duhawm lo lama a ngawngna hi a langsar zawk mah thin. Heng avang hian kristian communicator, social media hmang tangkaitu chuan mahni culture-a rohlu awmte chu tanin, a humhalh kawngah pawh theihtawp an chhuah tur a ni. Mizo culture leh - thatchhe culture, dawngdah culture, it’s my life culture, ai upa zah lohna culture, kohhran rorel leh thu chhuak sel ching culture leh pawisa lo culture, tawng hman thlahdahna culture, etc te hi a inhmeh lo va. Social media hi kan culture rohlu tichhetu leh tihmelhemtu ni lovin, a humhalhna hmanrua atan kan hmang zawk tur a ni.


e) Social media chu zawlneite rawngbawlna angin hman tangkai tur a ni: Bible-a zawlneite chuan ‘dawt leh dik lohna’ hai langin an dodal thin a. Kalphung dik lo leh rorelna fel lote pawh huai takin an dodal thin. Dikna an tan a, ram leh hnam laka Pathian a lungawi theihna tur an ngai pawimawh em em thin. Chutiang bawk chuan kristian communicator, social media hmang tangkai thinte chuan dawt leh thu dik lo, kalphung dik lo leh rorelna fel lo te, mi dang nek khawlo zawnga thuneihna leh rorelna, dinhmun hman diklohna ang chi zawng zawng chu an dodal thin tur a ni.



4.2. Innghahna dik kan thlan fuh a pawimawh: Rawngbawlna zawng zawng neitu hi Pathian a ni a, rawngbawlna zawng zawng pawh Thlarau rawngbawlna vek a ni. Thlarau lam rawngbawlnaah hian a neitu leh thuneitu ber Pathian bel lo leh rawn hmasa lo hian Media leh a thu ken (content) lama tlukluh hmasak a awl hle. Pathiana innghat zawk lova, social media leh media content-a inghhat ringtu hian Thlarau lamah ei tur leh in tur mite an hlui ngai lova, thlarau nun a eichhia a, Pathian lama tlu lut hmasa lova media lama rilru pek leh media innghah chin hi bansan hlauh tur a ni.


4.3. Social Media hi Online mission & missionary hna thawh theihna tha tak a ni: Social media hi Pathian thu leh hla, Thlarau lam thil, sermon, bible leh character study, nung kawng hruaitu, mobile phone ministry, online counselling, adt leh thil dang tamtak tih theihna remchang tak a ni a. Online mission leh missionary hna thawh theihna tha ber a ni. He tiang zawnga hman tangkai hi tum zel ni se.



4.4. Digital fasting kan uar a ngai: Chaw kan nghei thin angin Social media (digital) hi chaw angin a nghei (fast/fasting) theih a. Thlarau lam programme kan hmachhawn lai te, sermon inbuatsaih a tul hunah te, Bethel tura kan inbuatsaih lai te, fellowship leh inpawlhona danga chanvo kan neih chang te, hunpui leh kohhran programme pawimawh kan hmachhawn changte hian, adt ‘digital fasting’ tih emaw neih hi ching i la, Thlarau lam mamawh ni lo keimahnia thil tam tak kan chawk luh thin hi hei hian min khap sak theih avang leh keimahnia Thlarau lam tana kawngkhar hawngtu pakhat a nih avangin a tangkai em em a ni.


4.5. Netiquette (ne-ti-ket), kan zawm atana tha te: Awmdan mawi leh chin dan tha hi ‘etiquette’ (e-ti-ket) an ti a. Social media hman dan mawi leh chin dan tha hi ‘netiquette’ tiin an sawi thin. Chutiang leh a hnuaia mi angte hi inzirtir bansan lo i la, hma kan sawn zelin a rinawm.

- Biak In chhunga mobile phone bih chin hi a mawi lova, chin loh tur a ni.

- Biak In-ah phone camera chelek nasat hi a nalh lova, chin tam loh a tha. Tul bik thilah chuan tla latu mi pahnih khat inruat ni se. 

- Biak In-a phone ri hian inkhawm boruak a tih danglam theih avangin a ri lo tura dah a tha.

- Mi thusawi a kimchanga ti chhuak lova; kan duhlai, a chhumbung thenkhat (Video clip) tih darh hi chin ve loh tur a ni.

- Thlalak leh video clip mimal leh kohhran hlimthla a nalh lova tarlang thei, mi dangin an nuihzat theih ang chi tih darh hi chin ve loh tur a ni.

- Bible leh hlabu ang tluka Biak In-a phone chelek hi kan la zo lo.

- BCM pumpui hlimthla tarlang thei tlalak pho chhuah chin chu a nalhin a felfai hle tur a ni.


Sawiho tur:

Social media hman dan leh a hman kawnga chin dan tha ‘netiquette’ (ne-ti-ket) kan tih ang hi - kan tangkaipui tur, kan hriat apiang thawh khawm ni se.


Tuesday, 2 June 2026

PU BUANGA THU ZIAK - MEMORIES OF LUSHAI


Vawiin (Dt. 02/06/2026) chu Archive-ah Document pawimawh ka dapna lamah HEVEN GREEN REVIEW, January – October, 1941 -a tih chhuaha Pu Buanga (J.H Lorrain) article ziah “Memories of Lushai” ka chhiar fuh hlau mai a, he articles atanga chinchhiah zui atana ka duh, a inziak ang (direct speech) diak diak ni lo, ka sawi chhawn angin tlem azawng kan han list chhuak a ni, hetiangin;

1. Mary Winchester, a Pa Mizo-in an that sak tak kha Scottish mi a lo ni.

2. Lushai ho zingah chi leh chi indona kha a lar hle a, Lushai ho chuan ‘phai Vai’ aiin khaw chhak lama cheng ‘Pawih ral’ an hlau zawk a, mahse mahni mihringpuite hlauhna aimaha Lushaai rama  Lushai leh Pawih hoin an hlauh zawk chu ‘Thlarau sual’ a ni. 

3. Zoramin Chanchin Tha a dawn hmaa hrilhlawkna lo dawngtu Zawlnei Darphawka kha a pian hlimin - ha hmai bung sain a piang a, a ha chu a larpui tak phian avangin ‘Hathanga’ tiin an ko thin ( a hming tak erawh a ni lo). Mipa naupang harh tak, phawk tak taka (boyish pranks) awm ching a nih avangin a hnuah ‘Darphawka’ tiin an kova, hei hi tun hnua kan hriat dan a ni zui ta a ni.

4. Pu Darphawka hma daih hian Pawi ram, Chin Hills, Burma ramah Pu Selkhuma a awm a. Ani chuan a hnuaia hrilhlawkna hi a lo hmu lawk tawh a;

i) British Sawrhkar-in Lushai Hill a la luah ang.

ii) Eng mak tak a lo eng chhuak ang a, chu chuan Hmar lam a en hmasa ang a, chu mi hnuah chhim lam a en ang.

iii) Tlawng hnar atanga lo chhuak ‘mi pangngai leh tlawm tak’ chu ‘mi ropui tak’ a lo la ni ang.

5. Pu Buanga & Sap Upa chuan Lushai Hills chu Chhim lam atangin, Chittagong Hill Tract atangin luh an tum hmasa a, mahse Sap Upa chu khawsikpui (Jungle fever) avangin a na chiam a, thi thlelhin a na a, chuvangchuan chhim lam atanga Lushai Hill luh an tum chu an thulh phah ta a ni.

6. Kum 1 hnuah Sawrhkar atangin Lushai Hill luh phalna an hmu a. Tichuan Hmar lam Cachar  lam atangin luh an tum ve ta thung a. A tawi zawngin, an lut ta a. Hei hi Pu Selkhuma hrilh lawkna thlen dikna a tih theih a ni.

7. Pu Buanga chuan he tiang hian a ziak zel a, “Upa lam leh thalai te hnenah Pathian thu kan han hrilh ve taknain, a tirah chuan a chhan letna kan dawn chu a ropui tehchiam  lo khawp mai. Kum 4 chhung an zinga kan chen chhunga kan zirtirnain a hnehte chu kuttang thliah tham lek an ni” a ti (He mi ka chhiar lai hian ka chhungril a che lawihin ka hria. An rawngbawl tantirh lai chuan beidawng lek lekin an awm ve hial dawn a nih hi…tih min ngaihtuah tir a. William Carey, ‘Father of Modern Mission’ tia an koh hial pawh kha kum 7 zet  Krista hnena hruai tur nei lovin a lo awm hial tawh a. Rah seng tur neih har leh hma lam hi rawngbawlna tehna dik ber a lo ni hauh lo a ni).

8. Kum eng emaw chen Aizawla an awm hnu chuan Assam rama Welsh Missionary te hnen atangin ‘Lushai Hill-a rawngbawl ve an duh zia’ thu an dawng a. Anni tan lah Abor leh Miria ho zinga rawngbawl tura hmalakna kawng thar a inhawn lai tak a lo ni bawk nen, Welsh Missionary te kutah chuan an rawngbawlna chu an hlan ta a ni.

9. Lushai Hmar lam an chhuahsan atanga kum 4 pawh a la tling lovang tihah; Robert Arthintona thih thu leh millionaire a lo nih reng thu an hria a. A ro zahve zet tur chu Chanchin Tha hril nan BMS a khawm tir a. Tichuan BMS-in Welsh Mission an rawn hnuah Lushai Chhim lam chu hmar lam anga Chanchin Thaa chhun en a nih ve theih nan, Lushai hmar lama an hnathawh dan an hriat tawh avangin Pu Buanga & Sap Upa chu BMS chuan an sawm ta a. Tichuan Aizawl atanga ni 8 kal, Lunglei thlen tumin Chhim lam atangin Lushai Hill chu lut turin an kal leh ta a ni.

10. An thlen hlim chuan an rin phak baka nasa leh, an thinlung ti lawm turin– ringtu chhungkaw 30 zet tur chuan lawm em emin an lo hmuak a. Pu Darphawka leh a hma daiha Pu Selkhuma hnena hrilhlawkna thleng anga Chanchin Tha lo pawm tawhtute nen chuan hlim takin an indawngsawng a.

11. Pu Darphawka chi leh kuang hnaivai Chanchin Tha lo dawngtu an khua atanga hnawhchhuahte chuan Theiriat tlang chu an awmna atan an lo thlang a, mahse tui tlan tur an hmuh mai loh avangin Sethlunah  maurapa in sain, Biak In te pawh an lo sa zo hlim hlawt a.

12. Mahse, Theiriat tlang chu Pathian hmun ruat sak ni ngeia an riat tlat avangin mi thenkhat lungawi kim thei lo chuan tui tlan tur an zawng tha leh ta a. Theiriat tlangah chuan tumahin an la hriat ngai loh tui an hmuchhuak ta hlauh mai a. Tichuan chu hmunah chuan insuan lehin ‘Pathian Khua’ tiin an vuah a. Pu Darphawka hun hma daiha lo awm tawh zawlnei Pu Selthuama hrilhhlawkna ang chuan; Tlawng hnar atanga lo chhuak ‘mi pangngai leh tlawm tak’ chu ‘mi ropui tak’ a nih theih nan Pu Darphaka leh a hrilhlawkna awihtute chu chu hmunah chuan awmhmun an rem ta a ni.


SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA RINGTUTE NUN KAIHRUAITU TUR

 Note: He thuziak hi BEIRUAL THUZIR, 2026 atana min ziah tir a ni a. Mahse, Netiquette lam hi ziak uar zawk tura min beisei avang leh ennawn...