Tuesday, 2 June 2026

PU BUANGA THU ZIAK - MEMORIES OF LUSHAI


Vawiin (Dt. 02/06/2026) chu Archive-ah Document pawimawh ka dapna lamah HEVEN GREEN REVIEW, January – October, 1941 -a tih chhuaha Pu Buanga (J.H Lorrain) article ziah “Memories of Lushai” ka chhiar fuh hlau mai a, he articles atanga chinchhiah zui atana ka duh, a inziak ang (direct speech) diak diak ni lo, ka sawi chhawn angin tlem azawng kan han list chhuak a ni, hetiangin;

1. Mary Winchester, a Pa Mizo-in an that sak tak kha Scottish mi a lo ni.

2. Lushai ho zingah chi leh chi indona kha a lar hle a, Lushai ho chuan ‘phai Vai’ aiin khaw chhak lama cheng ‘Pawih ral’ an hlau zawk a, mahse mahni mihringpuite hlauhna aimaha Lushaai rama  Lushai leh Pawih hoin an hlauh zawk chu ‘Thlarau sual’ a ni. 

3. Zoramin Chanchin Tha a dawn hmaa hrilhlawkna lo dawngtu Zawlnei Darphawka kha a pian hlimin - ha hmai bung sain a piang a, a ha chu a larpui tak phian avangin ‘Hathanga’ tiin an ko thin ( a hming tak erawh a ni lo). Mipa naupang harh tak, phawk tak taka (boyish pranks) awm ching a nih avangin a hnuah ‘Darphawka’ tiin an kova, hei hi tun hnua kan hriat dan a ni zui ta a ni.

4. Pu Darphawka hma daih hian Pawi ram, Chin Hills, Burma ramah Pu Selkhuma a awm a. Ani chuan a hnuaia hrilhlawkna hi a lo hmu lawk tawh a;

i) British Sawrhkar-in Lushai Hill a la luah ang.

ii) Eng mak tak a lo eng chhuak ang a, chu chuan Hmar lam a en hmasa ang a, chu mi hnuah chhim lam a en ang.

iii) Tlawng hnar atanga lo chhuak ‘mi pangngai leh tlawm tak’ chu ‘mi ropui tak’ a lo la ni ang.

5. Pu Buanga & Sap Upa chuan Lushai Hills chu Chhim lam atangin, Chittagong Hill Tract atangin luh an tum hmasa a, mahse Sap Upa chu khawsikpui (Jungle fever) avangin a na chiam a, thi thlelhin a na a, chuvangchuan chhim lam atanga Lushai Hill luh an tum chu an thulh phah ta a ni.

6. Kum 1 hnuah Sawrhkar atangin Lushai Hill luh phalna an hmu a. Tichuan Hmar lam Cachar  lam atangin luh an tum ve ta thung a. A tawi zawngin, an lut ta a. Hei hi Pu Selkhuma hrilh lawkna thlen dikna a tih theih a ni.

7. Pu Buanga chuan he tiang hian a ziak zel a, “Upa lam leh thalai te hnenah Pathian thu kan han hrilh ve taknain, a tirah chuan a chhan letna kan dawn chu a ropui tehchiam  lo khawp mai. Kum 4 chhung an zinga kan chen chhunga kan zirtirnain a hnehte chu kuttang thliah tham lek an ni” a ti (He mi ka chhiar lai hian ka chhungril a che lawihin ka hria. An rawngbawl tantirh lai chuan beidawng lek lekin an awm ve hial dawn a nih hi…tih min ngaihtuah tir a. William Carey, ‘Father of Modern Mission’ tia an koh hial pawh kha kum 7 zet  Krista hnena hruai tur nei lovin a lo awm hial tawh a. Rah seng tur neih har leh hma lam hi rawngbawlna tehna dik ber a lo ni hauh lo a ni).

8. Kum eng emaw chen Aizawla an awm hnu chuan Assam rama Welsh Missionary te hnen atangin ‘Lushai Hill-a rawngbawl ve an duh zia’ thu an dawng a. Anni tan lah Abor leh Miria ho zinga rawngbawl tura hmalakna kawng thar a inhawn lai tak a lo ni bawk nen, Welsh Missionary te kutah chuan an rawngbawlna chu an hlan ta a ni.

9. Lushai Hmar lam an chhuahsan atanga kum 4 pawh a la tling lovang tihah; Robert Arthintona thih thu leh millionaire a lo nih reng thu an hria a. A ro zahve zet tur chu Chanchin Tha hril nan BMS a khawm tir a. Tichuan BMS-in Welsh Mission an rawn hnuah Lushai Chhim lam chu hmar lam anga Chanchin Thaa chhun en a nih ve theih nan, Lushai hmar lama an hnathawh dan an hriat tawh avangin Pu Buanga & Sap Upa chu BMS chuan an sawm ta a. Tichuan Aizawl atanga ni 8 kal, Lunglei thlen tumin Chhim lam atangin Lushai Hill chu lut turin an kal leh ta a ni.

10. An thlen hlim chuan an rin phak baka nasa leh, an thinlung ti lawm turin– ringtu chhungkaw 30 zet tur chuan lawm em emin an lo hmuak a. Pu Darphawka leh a hma daiha Pu Selkhuma hnena hrilhlawkna thleng anga Chanchin Tha lo pawm tawhtute nen chuan hlim takin an indawngsawng a.

11. Pu Darphawka chi leh kuang hnaivai Chanchin Tha lo dawngtu an khua atanga hnawhchhuahte chuan Theiriat tlang chu an awmna atan an lo thlang a, mahse tui tlan tur an hmuh mai loh avangin Sethlunah  maurapa in sain, Biak In te pawh an lo sa zo hlim hlawt a.

12. Mahse, Theiriat tlang chu Pathian hmun ruat sak ni ngeia an riat tlat avangin mi thenkhat lungawi kim thei lo chuan tui tlan tur an zawng tha leh ta a. Theiriat tlangah chuan tumahin an la hriat ngai loh tui an hmuchhuak ta hlauh mai a. Tichuan chu hmunah chuan insuan lehin ‘Pathian Khua’ tiin an vuah a. Pu Darphawka hun hma daiha lo awm tawh zawlnei Pu Selthuama hrilhhlawkna ang chuan; Tlawng hnar atanga lo chhuak ‘mi pangngai leh tlawm tak’ chu ‘mi ropui tak’ a nih theih nan Pu Darphaka leh a hrilhlawkna awihtute chu chu hmunah chuan awmhmun an rem ta a ni.


PU BUANGA THU ZIAK - MEMORIES OF LUSHAI

Vawiin (Dt. 02/06/2026) chu Archive-ah Document pawimawh ka dapna lamah HEVEN GREEN REVIEW, January – October, 1941 -a tih chhuaha Pu Buanga...