Monday, 1 May 2023

ZAIPAWL RAWNGBAWLNA

                                                              Pastor Lalzarliana Khiangte

Note: BCM Lawngtlai East Bial zipawl retreat 2023  kan neih tumin; chawhma lam chu paper present nan leh zirho nan kan hmang a. Chu mi tuma ka paper present chu ka blog-ah hian ka han dah tlai kawhnu a ni. Zaipawl chungchang thu ziahna hi virtual-world ah hian hmuh tur a vang khawp mai. He thuziak atanga mamawh i nei a nih chuan, a hnuaiah khuan commet lo pe la, i duh hun hunah i lo hmang tangkai dawn nia.

…………………………………………………………………………………………………………………….

 

1.       THUHMAHRUAI:

Kohhran-a zaipawl rawngbawlna  ‘chik taka zirmite’ chuan ‘zaipawl rawngbawlna hi tla hniam zel-in’ an hria a. Conservative white evangelical ho chuan ‘kum 14 chhungin 63% atangin 40%-ah’ tla hniamin an hria a. Moderate leh liberal protestant ho erawh chuan zaipawl tlakhniamna hi ‘78% (1998) atangin 50% (2012)-ah’ niin an hre thung. Record tharlam (update) ber erawh tarlan tur a awm mai lo va. 2023 kumah hian ‘eng tiang taka record hniam ni ang maw? tih hi rilruah a awm a. Hei hian tan lak a tul zia a tarlang theiin a rinawm.

He paper-ah hian ‘Zaipawl rawngbawlna’ leh a kaihhnawih thil thenkhat kan tarlang dawn a. Rawngbawlna hlu tak a nih zia te, he rawngbawlnain chona a ken tel te, zaipawl member te tana invent a tulna te, zaipawl member tha ni tur leh zaipawl tha nei tura ‘hriat atana tha’ tak tak te kan tarlang dawn a ni.

 

2.      ZAIPAWL RAWNGBAWLNA HI RAWNGBAWLNA HLU TAK A NI:

       i)                        Bible-a zung kai a ni:

Zaipawl rawngbawlna leh a tobul hi bible zirtirna nena inmil (biblical) a ni.

2.1.1.                Thuthlung Thara a land an:

i)                   Luke 2:13-15       : Van mipui zaipawl-in Pathian an fak thu leh, leia mite tana remna chanchin Tha hlaa an thlen/puan thu kan hmu a.

ii)                Thup 4:6-9          : Van mite fakna kan hmu, he tiangin, “Lalpa Pathian, engkimtitheia, Awm tawha leh awm meka leh lo awm tura chu, a thianghlim e, a thianghlim e, a thianghlim e.’ tiin chhun leh zan an chawl ngai lo” tiin.

iii)              Thup 4:10-11       : Upa 24-te pawh Lal thutphaha thu hmaah chuan an bawkkhup a, chatuana nung renga chu chibai an buk a, “Nang kan Lalpa leh kan Pathian, ropuina te, chawimawina te, thiltihtheihna te chu hmu tlak I ni e…” an ti a.

iv)               Mt 21:15-16         : Naupangho(zaipawl) chu, “Davida fapa Hosana!” tiin an au a.

v)                 Kol 3:16               : Paula chuan, ‘Fakna hla te, Pathian hla te, Thlarau lam hla tea inzirtirin inzilh tawn tur leh,… Pathian chu hla sak sak turin…’ a ngen a ni.

 

2.1.2.               Thuthlung Hluia a lan dan:

Thuthlung Hluiah hian zaipawl leh a kaihhnawih chanchin hi NT ai chuan kan hmu hnem zawk a.

i)                   Exo 15:20-21       : Miriami leh a thuihhruai zaipawl (Miriam’s group of ladies) kan hmu a.

ii)                1 Chro15:12-22;16:4-5: Thutlung bawm dahna an sawn in Davidan,  zaipawl - hla sa mi te, thil tum rik mi perhkhuang te, tingtang te, darbenthek te nen hlim taka hla sa tur a ruattir thu kan hmu a.

iii)              1 Chro23:5,27-32;25;2Chro5:11-14: Solomon-a temple zaipawl  member 4,000; zirtirtu, hruaitu leh rimawi tumtu mi 288 kan hmu a.

iv)               2 Chro20:14-22  : Sipai hmaa kal Levetical zaipawl kan hmu a.

v)                 2 Chro29:25-30  : Temple worship din thar leh tumin, Lal Hezekia zaipawl te kan hmu a.

vi)               Ezra 2:65, 70; 3:10-13; 7:7: Zerubabel-a temple zaipawl - mipa leh hmeichhia member 200 sal tang kir lehte atangin kan hmu a.

vii)            Neh7:1, 44, 67, 73; 12:27-30, 45-47: Nehemia temple zaipawl member 245, mipa leh hmeichhia Babylon saltang atanga kir lehte kan hmu bawk.

Heng record zawng zawng hian zaipawl leh a rawngbawlna hi Thuthlung Hlui hun atang daih tawh a awm tawh, Pathian thu nena inmil (biblical), Pathian mi ten Pathian chibai an buknaa tel thin, rawngbawlna hlu leh langsar tak a nih zia a ti chiang awm e.

 

    ii)                        Pathian fak rawngbawlna a nih avangin rawngbawlna azawnga duhawm ber pawl a ni.

He rawngbawlna hian mi dangte khengin tumah a chhu ve sawk sawk lova, deusawh leh dem zawng pawhin rawng a bawl sak/tir bawk lo. He rawngbawlna hi rimawi tinreng nen hlim taka ‘direct-a Pathian dawr chunga rawngbawlna’ a ni a. Rawngbawlna thianghlim leh pawi sawi lo rawngbawlna a ni.

 

  iii)                        Fakna hian thil a tih theih avang leh Pathian chu ‘a faknaa cheng thin’ (Sam 22:3) a nih avangin; zaipawl rawngbawlna hi ‘thiltihthehna keng tel sa’ rawngbawlna a ni.

American Civil war lai khan sipai duty pakhat chu hmelma lam mi sipai pakhat hian kah tumin a veh a. Duty pa chuan Wesley-a hla, “Isu ka thla hmangaihtu” tih chu zawite in a sa riai riai a. A chang hnihna “Ka thih hun ni thleng pawhin, ka Lalpa min hruai zel rawh” a tih a sak lai chuan a vehtupa rilru chu a khawih ta hle mai a. A kap thei ta reng reng lova. Kum eng emaw zat a laim leh hnuin lawngah chu hla bawk chu a sa leh a, a kiangah chuan hmana lo ngaithlatu bawk kha a lo awm ve leh tlat mai a. Hlim taka inkuahin chung chanchin chu an sawi dun ta a ni. He chanchin atang hian hlain mihring nuna thuneihna emaw thiltihtheihna a neih thuk zia kan hre thei a. Hla kha awm lo se chuan, mi pakhat nunna chuan a tuar ngei dawn a ni.

-         Experience…

 

   iv)                        Team work rawngbawlna a ni.

Zaipawl rawngbawlna hi a thiam leh thiam lo, talent nei tha leh tha lo thawh dun theihna a ni a. Mi chi hrang hrang infawk khawm hmanga rawngbawlna ropui leh hlawk tak chhuah theihna a ni. Khar chhawn rawngbawlna pawh hlawk taka kalpui theihna a ni.

 

     v)                        Music hian hlawkna (benefit) tam tak a nei.

‘Khawvela musical instrument upa ber’ an tih chu 2009 kum khan lei lunga thil hlui zawng mi (archeologist) te chuan German ramah an lai chhuak a. Chu chu ham rik (flute), mu thla ruh atanga siam a ni. Kum 40,000 hma lama mihringten an hman tawh nia hriat a ni a. Mi thiamte chuan eng tik atangin nge rimawi hi mihring ten an ngaihthlak tan hre chiah lo mah se, mihring ten kan ngaihthlak chhan erawh hriain an insawi a, chungte chu

i)                   Mite suih zawm tu leh, phuar khawmtu (creates a feeling of cohesion or social connectedness/ a powerful way of uniting people) hmanrawh tha tak a ni.

ii)                Thluak emaw ngaihtuahna nasa takin a chawi kang thei a (stimulates brain)

iii)              Rilru lam harsatna (mental illness) atan a tha a, mood a ti danglam thei a.

iv)               Rilru hahna avanga harsatna (anxiety/depression) a chhawk thei bawk a ni.

 

   vi)                        Hla hi sermon ropui tak a ni.

Tum khat chu India rama mission hna thawktu pakhat E.P Scott chuan hnam mawlho zingah rawngbawl a tum a. Chung hnam mawlho chuan an feite nen an rawn hual ta mai a. A tihngaihna hre lo chuan a violin la chhuakin “Lal Isua hming I fak ang u” tih hla kha a sa ta ngawt a. A chang 4-na a; “Khawvela mi zetinrenga chitin awm bawkte u, chawimawina zawng zawng pe u la, Lal ber khum tir rawh u” tih a sak thlen chuan hnam mawlho chuan an fei-te chu an dah a. Mittui tla zawih zawiha ngaithlate pawh an awm a. E.P Scott chuan an zingah chuan rawngbawlna hlawk tak a nei thei ta a ni.

 

vii)                        A thil min tihsak ropui takte avanga Pathian hnena kan inbun ruah theih hmanraw sang leh hlu tak a ni.

-         Sam 103: 1-5; 10-13…

-         Lalpa chu fakin ka chawimawi ang…Engvangin? i) Min tlantu a nih avangin ii) Ka sual zawng zawng aman min tlak sak iii) Aman chawlhna min pe, iv) Thihna ata min humhim…

 

viii)                        Amah chawimawitute hi Lalpan a chawimawi ve thung dawn.

-         1 Sam 2:30    : Mi chawimawi apiangte chu ka chawimawi ang.

-         Jhn 12: 26     : Tupawhin ka rawng a bawl chuan mi zui rawh se; ka awmnaah ka rawngbawltu pawh a awm ang: tupawhin ka rawng a bawl chuan ani chu Pain a chawimawi ang.

 

3.      ZAIPAWL RAWNGBAWLNAIN CHONA A KEN TEL:

Zaipawl rawngbawlna hi rawngbawlna hlu leh ngaihsanawm tak ni mahse, he rawngbawlna hian chona (challenge) nasa tak a keng tel a. Chu chona chu a su huam lo leh hmachhawn peih lote chuan ‘he rawngbawlna hi’ an tlawmsan fo thin reng a ni. Chona kan tihte hi kawng hrang hrangin lo tarlang I la.

       i)                        Chhungkaw khawsak phung, eizawnna leh hun hman dan (time management) a nghawng buai nasa.

    ii)                        Zaipawl rawngbawlna-in harsatna an tawh lian ber 3 (top 3 facing worship team) tia an sawi chu: i) Hmanraw tlakchhamna (lack of resources), ii) Hun tha emaw hun duh ang neih theih lohna (lack of time) iii) Inpekna tlakchhamna (lack of commitment) a ni.

  iii)                        Mi mal thlarau lam nun inthlahdahna hian zaipawl rawngbawlna leh hmalakhona - ‘a pumin’ a ti thuanawp thei a, a ti rovin, a delh bet hial thei.

   iv)                        Pawl takte-ah hian pawl dang emaw group dang emaw a piang thei a, inkawm fal bikna emaw, intih bikna - mi dang len ve theih mang lohna (individualism/groupism) hi zaipawl tan thil hnawksak tak a ni.

     v)                        Tisa leh Thlarau lam thilin insut buai chang a nei.

 

4.      ZAIPAWL MEMBERTE TANA INVEN A TULNA:

       i)                        Thlir hmasak loh tur thlir a awl angin, dah hmasak loh tur dah hmasak a awl.

    ii)                        Bel tawh, thiam tawh hnu (too familiar) hian inthlahdahna min thlen thei.

  iii)                        Choral discipline pawisa lo mi pakhat chauh awm pawh hian ‘pawl inenkawlna leh kal dan’ boruak ti thuanawpin a her danglam thei.

   iv)                        Zalenna hman fimkhur loh hian nasa takin he rawngbawlna hi a nghawng thei (1Kor 8:9)

     v)                        Tunlaina (Post-modern spirituality? – culture of individualism).

   vi)                        Fakna dik lo, a lem, a tak thleng zo lo a awm (Mt 15: 8-9; Amos 5:21; Malaki1:10)

-         Mt 15: 8-9      :”He miteho hian an kâin mi chawimawi a, An thinlung erawh chuan mi hlat si a. 9Eng pawh ni sela, an zirtîrnaah mihring thupêk an zirtîr avângin an mi biak á¹­hin hi a thlâwn mai a ni.”

-         Amos 5:21ff   :“In kûtte ka huain ka hmusit a, in inkhâwmpui urhsûnahte chuan ka lâwm hek lo vang. 22 A ni, in hâlral thilhlan leh in buh hlan mi hlân mah ula ka pawm lo vang a, in ran thau remhlante pawh ka ngaihsak hek lo vang. 23 I á¹­ingá¹­ang ri mawi chu ka ngaithla lo vang; chuvângin, ka lakah i hla bengchheng chu la bo rawh. 24Nimahsela, rorêlna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se.”

 

5.      ZAIPAWL MEMBER TE HRIAT ATANA THA:

       i)                        Zaia rawngbawlnaa thil pawimah hmasa (prerequisites for singing in the choir ministry) 3 tia an sawi thinte hi ngaih pawimawh tur a ni. Chungte chu – i) Zaipawl rawngbawlnaa hi Thlarau lam thil a nih avangin zaipawla telte chu mi piang thar an ni tur a ni – “Mi thianghlimte inkhawmnaah chuan a fak hla sa rawh u” tih a a ni (Sam 149:1; 22:22, 25; 68:26; 89:5; 111:1; 116:18; Heb2:12); ii) Zaipawla telte chu Thlarauva khatin an awm thin tur a ni a. Thlarauvin hla a sa tur a ni (Eph 5:18-19; 1Kor 14:15); iii)  Zaipawla tel chuan a hla sak a bel tur a ni (1Chro 15:22).

    ii)                        Pathian hi kan zai ngaithlatu a ni tih hriat reng tur a ni.

  iii)                        Malsawm tur ngawt ni lovin, hruai tur chein Pathian hnenah tawngtai thin rawh.

   iv)                        Pathian tan I rawngbawlna ngai hlu rawh.

     v)                        Rawng kan bawl sak ‘Pathian leh mipui’ kan dah pawimawh tur a ni ang.

   vi)                        Kan rawngbawlna hi a hlut em avangin, kan hlut thiam bawk tur a ni ang.

vii)                        Choral Discipline (Non-musical & musical) kan dah pawimawh tur a ni.

viii)                        Hla hi ‘chi hrang hrang' a awm avangin, hla thlanah kan fimkhur tur a ni.

   ix)                        Zaipawl member tha ni tura thil pawimawh (to be a good choir member) sawm (10):i) Hun vawn dik (punctuality), ii) Inpekna (commitment), iii) Mawhphurhna hlen thin (responsible person) mi nih, iv) Mahni inbih (self-awareness), v) Inrinngamna (trust), vi) Mi dang emaw thil dang bengkhawn tura mi harhvang nih (attentiveness), vii) Mi zah thiam (respect for others/consideration for others), viii) Ngawih hun hriat (listening skills), ix) Hlim thei mi nih & rilru thianghlim put (sense of humour), x)Thatna inhmuh sak (appreciation).

     x)                        Hlim takin Pathian fakna hla hi sak thin tur a ni.

 

6.      ZAIPAWL RAWNGBAWLNA & INPEKNA: Hei hi Retreat thupui pakhat a ni.

7.      PATHIAN NENA INLAICHINNA: Hei pawh hi retreat thupui pakhat a ni.

8.     TAWPNA:

SAWIHO TUR:

·      Paper-a awm lo, mahse paper atanga kan hriat chhuah emaw kan rilrua awm sa - dream emaw duhthusam thlengin, zaipawl rawngbawlna atana thil tul leh tha nia kan hriatte share tur nei chuan share se.

Tuesday, 25 April 2023

CHRISTIAN CHHUNGKUA LEH ZIRNA (EDUCATION)

 

Pastor Lalzarliana Khiangte

NOTE: 2022 chhung khan Mizoram Baptist Mipa Pawl (MBMP) te chuan  an thuzir-ah CHRISTIAN CHHUNGKUA DIN tih an thlang a. An thuzir tur zinga pakhat KRISTIAN CHHUNGKUA LEH ZIRNA (EDUCATION)  tih chu ziak ve turin min lo sawm a. Chu chu MBMP te hian a bua siamin an tichhuak a, tin an zir zo tawh bawk a. Tichuan, tlai khawhnuah ka blog-ah hian kan  han dah ve a ni e.

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------

THUHMAHRUAI:

Chhungkua leh zirna hi social institution zinga thil pawimaw em em; mihringin a mamawh tinreng deuhthaw a dawn theihna a ni. Hring nun tana a(n) hlut zia tarlang turin zirna awmzia leh a pawimawhna kan zir hmasa ang a; chu mi hnuah chuan kristiante rilrua zirnain hmun a lo neih tawh dante tarlangin, zirna atana chhungkua pawimawhna leh zirna tihmasawn tura tan kan lak dan turte kan tarlang dawn a ni. Tin, education tih thumal hi kan tawng ang maia kan hman a nih avangin ‘zirna’ tih nen kan hman pawlh ang.

ZIRNA CHU ENG E?:

Mi thiamten ‘education’ an hrilhfiah dan behchhanin ‘zirna’ awmzia kan tarlang dawn a. Hmanlai Grik hoin education an hrilhfiah dan lo en hmasa I la;

1.      Aristotle philosophy of education: (Aristotle) chuan “Education chu nun-a hmasawnna lo thleng; khawsak honaa a lem zawng hnawl a, nun dan phung pangngaia mihringte awm tirtu hi a ni.” a ti a.

2.     Plato philosophy of education: (Plato) chuan “Education chu rilru leh taksaa hmasawnna tinreng awm tirtu a ni” a ti a.

3.     Socrates philosophy of education: (Socrates) ve thung chuan “Education tih chu mahni inhriatna (knowing oneself) hming pakhat a ni.” a ti.

Heng balak hian education chu mite hnena hriatna (knowledge) te, thiamna (skills) te, tihdan phung (technique) leh, bengvarna lam (information) thil petu a ni a. Chhungkua leh khawtlang huapa tih tur (duty) leh chanvo (right) mihringte kawhhmuh a; khawvel kalphung hrethiam tura thil thlir dan (worldview) leh ngaihruat thiamna (vision)-te petu a ni. Mihring khawsak honaa peng pawimawh ber pakhat a ni a. Malcom X chuan, “Zirna hi hun lo awm zel tur atana passport ang a ni” a ti a. ‘Zir thiamna nei tawhte tana hmalam hun a en zia’ a tarlanna pakhat a ni thei ang.

ZIRNA PAWIMAWH ZIA:

Grik mi fing Socrates bawk hian “Zirna chu thu dik zawng chhuak tura thu dik lo tih chhiatna hmanrua a ni” a ti a. Hmasawnna leh hlawhtlinna chang tura hring nunin ‘ralthuam’ ang maia a hman theih zia hei hian a tarlang a. Nelson Mandela phei chuan, “Khawvel ti danglam tura ralthuam I hman theih pawimawh ber” a ti hial a. A pawimawh zia hi he tiang hian lo tarlang chhunzawm i la;

South Africa rama zirna inpui (university) pakhatah chuan, a chhiar apiangten an ngahtuah zui vawng vawng tur thuziak an tar a, chu miah chuan he tiang hian a inziaka a;

“Ram ropui tichhe turin atom bom emaw bom mitnei emaw a ngai lo; zirna tha lo leh exam laia entawn chin hi a tawk a ni. Chutiang hmuna sei liante kutah chuan nu leh pa an thi thin a. Chutiang hmuna seilian engineer-te avang chuan lungrem a chim thin a. Chutiang hmuna seilian economist leh accountant-te kutah chuan pawisa a riral thin a. Chutiang hmuna seilian sakhaw rawngbawltute kutah chuan hring nunin awmzia a nei lo thin a. Chutiang hmuna seilian roreltu (judge)-te kutah chuan dikna a tlawm thin. Zirna tluchhia hi ram leh hnam chhiatna bul ber a ni.” tiin.

Hei hian zirna pawimawh zia a tarlang a. Mi thiamten a pawimawh zia an sawi dante pawh  tarlan belh zel I la;

i)                   Education chu society ruhrel a ni a.

ii)                Education chu mi mal nun siam thatu a ni a.

iii)              Education chuan nun (lifespan) a pawt sei  a.

iv)               Education chu mihring nuna ngehna thlentu a ni a.

v)                 Education chu zahawm leh rintlaka mihring dintu a ni a.

vi)               Education chu nun zir thiamna (life skills) kawnga puitu a ni a.

vii)            Education chu hma lam hun atana beiseina kawl eng siamtu a ni a.

viii)          Education chu hring nuna hmasawna awm thei zawng zawng bul a ni a.

ix)               Education chu mahni kea ding thei tura mihring nun cher nghettu a ni a.

x)                 Education chu mihring mamawh kawng hrang hrang dap kawnga theihna petu a ni.

ZIRNA, KRISTIANTE THLIRNA ATANGIN:

Hring nun tana he ti taka pawimawh a nih avang hian, kohhran hmasate zingah leh kristianna huang chhungah pawh nasa takin education hi kalpui a lo ni tawh thin a. Hmanlai ringtuten zirna an kalpui dan leh, an ngaih pawimawh zia a hnuaia mi ang hian lo thlir let lawk I la.

David Feddes-a’n “Christianity and Education” tih lehkhabua a tarlan danin, “Juda ringtu hmasate kha zirna ngai pawimawh tak an ni a. ‘Kristian nun dan tha zirna bu’ (christian manual)-te siamin an inzirtir a. Zirna bulpui (basic teaching) pawh naupang leh ring tharte tan kalpuiin, Pathian thua inkaihhruaina dan hrechiang (well educated) tur pawhin kohhran hruaitute pawh an beisei sang hle a. Chu chuan a tawpah zirna hmun (school) din tirin; chu hmunah chuan kristiante thurin bakah, mathematic lam te, damdawi thiamna leh subject dang tam tak pawh an zirtir thin.” a ti a.

Rom sawrhkar ropui a tluk chiat a, lehkhathiam lo mi rothap pui puiten khawpui an luh chhuah a, khawvel hmun hrang hrang civilization-in chhiatna a hmachhawn lai leh, ram ropui tak tak a tluk chhiat laite pawhin kristiante chu bible bakah; khawvel chanchin ziahna (history) te, finna lam ziahna (philosophy) te, dan lam thu (legal theory) leh science te, literature lam ziahnate humhimtu an lo ni tawh thin a. Copy sang tam takte siam belhin khawvel  lo awm zel tur tan - zirna leh thiamna hnutchhiahtu an lo ni tawh thin an ni.

Kohhran siam that hun (reformation period) a lo inher chhuak a; chu hunah chuan mi tinin bible chhiar an thiam theihnan education paimawh zia nasa takin an theh darh a. Luther-a pawhin, “Khawtlang anga kan chen hona (society) hmun tinah hian thalaite chuan lehkha an thiam ngei tur a ni” a ti a. Khawtlang thuneitute chu mite hnena thiamna pe tur leh, an zingah chuan thuhriltu (preacher) te, dan hre mi (jurist) te, kohhran enkawltu (pastor) te, ziak mi (writer) te, damdawi thiamna nei (physician) te, sikul hotu (schoolmaster) te pawh awm ngei turin a duh a. Education lama an hmalakna leh an thahnemngaihna chuan zirna in tam tak, a bikin  kum zabi 17 leh 18-na chhungin a din tir hial a ni.

He tiang bawk hian Zoramah pawh zirna bulpui min din sak a, ‘chhiar thiam tamna ram’-a min hlangtu pawh zo-sapte leh kohhran hmasate hmalakna a ni. Kan kristiannain zirna kawnga tha a thawh dan (contribution) zawng zawng hi tarlan sen rual lova tam a tih theih  hial a ni.

ZIRNA ATANA CHHUNGKUA PAWIMAWHNA:

Zirna atana chhungkua pawimawh zia hi a hnuaia mi ang hian  lo tarlang I la:

1.       Thuthlung Hlui leh Tharah hian mal khaia kut chhuak ngah ber; mi thiam tak (educated) tia sawi theih an awm a, chung mite chu Mosia leh Paula-te an ni. An thiam zirna bul leh intanna chu an inchhung khur; chhungkua (family) a ni a. Hei hian zirna atana chhungkua pawimawh zia a tarlang a ni. Chhungkua chu zirna bulpui petu a ni a, chu chuan hruaitu ropuiah a chher chhuak a, mi sang tam takte tana malsawmna thlentuah a siam a ni.

 

2.      Mi thiamte chuan naupang mizia (character) siamtu hi thil pathum a awmin an hria a, chungte chu; i) an chhehvel thil (environment), ii) an thian kawpte (peers group) leh, iii) Chhungkua (family) a ni. Heng zinga pakhat chhungkua (family) chu ‘zirna sikul hmasa ber’ tia sawi thin a ni a. Naupang thang chho mek nun atana thil pawimawh tam tak zir chhuahna a ni. Naupang thanlenna chhungkua a that chuan ‘mi nun tha’ tam tak an chhuak dawn tihna a ni a. Chu tiang mite bawk chu khawtlang (society) leh kohhran siamtu leh dintu an nih avangin khawtlang leh kohhran chhiat thata mawhphurtu pawh chhungkua a ni. Hei hian chhungkua pawimawh zia a tarlang chiang hle a ni.

 

3.      Statistical Handbook of Mizoram 2020-in a tarlan danin Mizoram literacy rate chu 91.33% a ni a. India ramah he thu ziah lai hian Mizoram chu 3-na a ni. Zoramah hian; Primary school - 1957, Middle (upper primary) school – 1550, High School – 707, Higher secondary school – 197 a awm a; a vaia Primary atanga Higher Secondary School awm zat chu – 4411 a ni. Heng bakah hian University -2 leh College – 43 a la awm chau va. Heng hian zirna kawnga hma kan lak nasat zia leh kan ngaih pawimawh zia a tarlang a. Mahse zirlai an zirna chawlhsan (drop-out) rate erawh; P/S level-ah - 3.75%, M/S level-ah – 4.53%, H/S level-ah - 7.83% niin, H/SS level-ah Nil, a ni a. Heng drop-out tam zawkten an zirna an chawlhsan chhan  berah hian ‘chhungkua’-in mawh a phur hlea hria mi tam tak an awm a. Chu chuan chhungkua pawimawh zia eng emaw chenah a lantir a tih theih a ni.

 

4.       Kan rama pawl lian ber Central Young Mizo Association (CYMA) chuan 2019-2021 chhung khan ‘ZIRNA UAR’ tih chu kum puan atan a lo hmang tawh a. Zirna hi kan ram hian uarin, zirna kawngah nasa takin hma la mah I la, kan ram zirnain duhthusam a tlin loh zia hei hian a ti lang a ni. Record hrang hrang atanga kan hmu danin Central service-ah pawh kan tla hniam nasa hle a. A hnuaia mi hi IAS-a mizote luh dan, record tharlam kan hriat theih a ni; 1960-1970 inkarah 13; 1971-1980 inkarah 12; 1981-1990 inkarah 8; 1991-2000 inkarah 3; 2001 -2010 inkarah 4; 2011-ah nil; 2012-ah 1; 2013-ah nill; 2014-ah 1. 2015 kum atangin IAS tling kan awm thei ta meuh lo va, hei hian zirna kawnga ram pumpui dinhmun a tarlan bakah, quality education kan mamawh zia a tarlang tel a. Chuvangchuan zirna chungchang thuah pawh ‘chhungkuaa kir leh’ (back to the family)  kan intih a tul ta hle niin a lang.

 

5.      Kan ramah hian zirna kawnga mi hlawhtlinga ngaih, hriatna leh thiamna pawh ril tak nei; mahse culture hranina a lem zawh, mahni hnam zia-rang leh chin dan pawh hlut  zo lo, nu leh pa leh ai upate pawh zahna chang hre lo, kohhrana tana chawr tlak ni bawk si lo tam tak an awm a. Aristotle chuan, “Thinlunga zirna dawng lo, rilru chauha dawng hi zirna (education) pawh a ni lo” a ti a. Chutiang ang mi chu kan ramah hian an tam a. A lo chhuahna berte chu kristian chhungkuaa inchhalte zel kan nih avangin, he mi kawngah hian mawh kan phur a. Erasmusa’n, “Ram leh hnam beiseina hi thangtharte zirnaah a innghat” a ti angin, kan ram leh hnam beisei hi keini kristian chhungkuate hian kan pe chhuak ngei tur a ni ang.

HMALAK DAN TUR LEH KAN CHHINCHHIAH TUR THENKHAT:

Chhungkuaa pa ber kan nihna zawn atangin zirna kawnga kan hmalak dan tur lo duang ta I la. Hengte hi mi zawng zawng tana bawhzui theih vek a nih loh pawhin, ngaihtuahna leh rawtna tha zawk kan thinlunga piantu erawh a nih ngei a beisei awm.

i)                   Chhung tina Pa zawng zawngte hian ‘fate zirtirtu’ kan ni tih kan inpawm that leh a tul a ni.

ii)                Fate zirna chawpa nupuite tih tura dah vek, chhungkaw pa ber ‘engmah ti si lo’ tam tak kan ramah kan awm: Hei hi bansan a tul a ni. Albert Einstein chuan, “Thil tisual thinte avangin khawvel hi a che dawn lo va, ngawi renga thlir thinte leh engmah ti duh lote vang zawk hian a la chhia ang” a ti a. Khawvel tichhetu kan nih loh nan, Pa-te hian chhungkuaah bul kan tan a ngai a ni.

iii)              Chhan tha tawk avang ni lova zirna chawlh san (drop-out) kan fate zingah an awm chuan ‘chhungkuaa Pa-te hlawhchhamna sign’ ang hiala ngaih theih a ni ang. Thufing pakhat chuan, “Education tel lo naupang chu thla nei lo sava ang a ni” a ti a. He tiang anga kan fate siam lo turin chhungkluaa Pate hian tan kan lak a tul a ni.

iv)               Naupang zirna environment nuam tak siam turin chhungkua emaw an room kan buatsaih ngei tur a ni.

v)                 Zirna atana fate mamawh apiang phuhruk thei chhungkaw Pa kan ni ngei tur a ni ang.

A TAWPNA:

Zir thiamna leh chu mi avanga hring nuna hmasawnna duhawm tak lo awm thin hi mi mal, chhungkua, khawtlang leh ram chauhin a mamawh lo va; kohhran leh Pathian Ram pawhin a mamawh a. Kristian chhungkua hi chu tiang ang ram leh hnamin a mamawh, kohhran leh Pathian Ram pawhin a hlawkpui thin ang hmuh chhuahna hmunpui chu lo ni zel rawh se.

 

 

Wednesday, 22 March 2023

KAN HMANGAIH KALTATE HI VANRAMAH KAN HMU LEH ANG EM ?

NGAIHDAN CHI HNIH A AWM THEI ANG:

1.       NGAIHDAN 1-NA:

i)                    Mathaia 22:30 Thawhlehnaah chuan nupui pasal an innei dawn tawh lova, vana vantirhkohte ang an ni dawn zawk asin.

'Vantirhkoh ang' tih hian awmze hrang hrang a nei thei ang a. Mitthi tawhte hmel hi vantirhkohte ang a nih chuan - kan hmangaih kal tate hi an hmel ngai angin kan hmunlo mai ang em? tih ngaihtuahnaah a awm a.

ii)                   Tin, 1Kor15:1ff-ah hian Thawhlehna chungchang thu kan hmu a. He bung leh change Keyword pawimawh tak tak kan hmuh chu – Van taksa a awm a lei taksa pawh awh a awm (V40); Van taksa ropuina a dang a lei taksa ropuina pawh a dang (V40); Tawih theia tuhin a awm a tawih thei lova kaihthawhin a awm (V42); Vana mi anna kan pu bawk dawn a ni (V49); Tisa leh thisen hian Pathian ram chu aluah hei lovang (V50); Mitthite chu tawih thei lova kaihthawhin an awm ang a, keini pawh tih danglamin kan awm taw hang (V52).

Leia kan awm ang ngawt chuan kan awm tawh dawn lo tih hei hian a ti chiang thawkhat a.

2. NGAIHDAN 2-NA:

i) Mathaia 17:1-4 Tin, ni ruk achinah chuan Isuan Petera te, Jakoba te, a unau Johana te a hruai a, ahrangin tlang sang takah a kal chhohpui a; an hmaah chuan ahmel awmzia chu a lo danglam ta a; a hmai ni angin a lo eng a, a silhfente chu eng angin a lo var ta a. Tin, ngai teh, Mosia leh Elija chu amah nen inbiain an hnenah an inlar a. Tin, Peteran Isua a bia a, "Lalpa, kan tan heta awm hi a tha; i duh chuan hetah hian bawkte pathum ka khawh ang; i tan pakhat, Mosia tan pakhat, Elija tan pakhat," a ti a.

2. Tirhkohte 7:55-56 Nimahsela ani chu (Stephana) Thlarau Thianghlima khat a ni a, van lam a en tlat a, Pathian ropuizia leh Pathian ding lama Isua ding a hmu a; “Ngai teh u, van inhawngte ka hmu a, Pathian ding lama Mihring Fapa ding pawh ka hmu,” a ti a.

3. Mathaia 8:11 Ka hrilh a che u, Chhak leh Thlang atangin mi tam tak an lo kal ang a, van ramah chuan Abrahama te, Isaaka te, Jakoba te hnenah an thu ang a.

Tichuan;

1-naah hian Mosia & Eliza an hmu a.

2-naah hian Stephana hian van inhawng leh Pathian dinglama mihring fapa a han hmu a. Hei hian hriat hran theih tur hmel hi vanramah a awm ngei tih a ti chiang a.

Tin a 3-naah hian Vanramah chuan Abrahama te, Isaaka te, Jacoba te pawh hriat theih turin an awm ngei tih a ti chiang a.

Chuvangchuan, kan hmangaih kal tate pawh hi vanramah hian an hmel kan la hmu leh ngei ang tih a rinawm.

SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA RINGTUTE NUN KAIHRUAITU TUR

 Note: He thuziak hi BEIRUAL THUZIR, 2026 atana min ziah tir a ni a. Mahse, Netiquette lam hi ziak uar zawk tura min beisei avang leh ennawn...