Saturday, 22 February 2025

ZIRLAI 6 NA: A PIAN THAR HNUA PAULA HUN KAL ZEL

 Bible thu chiar tur : Tirhkohte 9:19b -31; 13:1-3.

Thuvawn         : Hlau suh la, ngawi lovin thu sawi zel rawh; kei i hnenah ka awm a lawm, tina tur chein tuman i chungah kut an thlak lovang. (Tirhkohte18:9b-10a).


1. THUHMAHRUAI: 

Bung hmasaah Paula chanchin pawimawh tak tak kan zir tawh a. A mi mal chanchin zir chhunzawm nan thil pawimawh kan la tarlan lohte lawr khawmin vawiinah hian a pian thar hnua a hun kal zel indawt dan leh Chanchin Tha hrila a zin chhuah chanchinte kan zir dawn a ni. 


2. A PIAN THAR HNUA PAULA HUN KAL ZEL:

A pian thar hnua a hun hnaivai chanchin thenkhat hi Tirh 9:19bff-ah te, Gal1:15-17-ah te leh 2Kor11:32-ah te tarlan a ni. Heng bible bung leh changtea a chanchin ziah dan hi siam rem ngai hlek hlek a awm avangin, a hun kal zel indawt chhoh dan hi a hnuaia mi ang hian lo tarlang ta i la;

i) Tirh 9:19b.ff-a kan hmuh angin, a pian thar hnua Paula thuhrilna hmun hmasa ber chu Damaska a ni. A thu hril dawngtute pawh a chipui Judate niin an lang. A tira a thu ken langsar ber chu; Isua Pathian fapa a nih zia thu leh Isua chu Krista a nih takzet thu a ni (Tirh9:20,22). Ni rei tak Damsaka-ah hian a cham a. Amaherawhchu, a thu hril dawngsawngtu Juda mi thenkhatin tihhlum tuma an phiar avangin, a zirtir ten zanah kulh tukverhah bawmin an thlak thla a ni (Tirh 9:23-25).

Gal1:17-ah thung chuan, “Jentailte zinga a Chanchin Tha ka hrilh theih nan…Arabia ramah ka kal bo ta nghal zawk a.” tiin ama chanchin a sawi kan hmu a. ‘Paula hian a pianthar hlimin Damaska-ah hian thu a hril nghal nge, Arabia ram atanga a let leh hnuin thu hi a hril zawk?’ tih a chiang lo a ni. Gal1:17 thu hi Paula sawi ngeia ngaih a nih avangin; Luka, Tirhkohte Thiltih ziaktua ngaih ziah dan ai chuan thu belhchian dawl zawkah mi tam takin an ngai a. Chuvangchuan, Tirh9:19,20 inkar emaw Tirh9:20,21 inkarah hian Gal1:17 thu hi thleng hmasa turah mi tam takin an ngai. Chutiang chu a nih chuan, 2Kor11:32 thute nen hian sawi rem dan a awm ta a, he tiangin;

a) A pianthar hnuin Paula chu Damaska khuaah zirtirte zingah ni eng emaw zat a awm a (Tirh9:19b),

b) Ni eng emaw zat hnu chuan, Arabia ramah a kal bo a (Gal1:17b),

c) Arabia ram atangin Damaska khuaah a lo let leh a (Gal 1:17c),

d) Damaska khuah chuan inkhawmna inahte Isua chu Pathian fapa a nihzia thu a tlangaupui a (Tirh9:20). Ni rei tak a cham a (Tirh9:23),

e) Chu mi hnu chuan, tih hlum tumin an phiar ru a; mahse kulh tukverhah bawmin an thlak a, a him ta a ni (Tirh9:25 & 2Kor11:32).


ii) Kum thum (3) a vei hnuin, Damaska atang chuan Jerusalem-ah a kal a (Tirh9:26; Gal1:18). Zirtir hote pawl a tum a, anni erawh chuan an lo hlauva (Tirh9:26). Barnaba erawh chuan ani chu a hruai a, tirhkohte hnenah a kalpui a (Tirh9:27). Ni eng emaw zat an hnenah awmin, Jerusalem-ah chuan huai takin thu a hril thin a (Tirh9:29). Jerusalem-ah chuan Pathian biak ina a tawngtai laiin, Jentile-te hnena rawngbawl tura kohna a dawng a (Tirh22:17-21). Amaherawhchu, hriattirna a dawn ang leh Grik Juda ten tihhlum tuma an phiar ruk avangin, ringtu ten Kaisari khuaah hruaiin, chuta tang chuan Tarsa khuaah an tir ta a ni (Tirh9:30; 22:18).


iii) Stephana avanga an tihduhdah darhte kha Phoiniki ram te, Kupra thliarkar te, Antiokei khua-te thlengin an kal a, Lal Isua Chanchin Tha an hrilh a. Lalpa kutin an mahni a tanpui a, mi tam takin Chanchin Tha an pawm ta a (Tirh11:19-22). Chu chanchin chu Jerusalem khuaa kohhran ten an hriatin Barnaba chu Antiokei khua thlengin, ringtute fuih turin an tir a (Tirh 11:22ff). Chu hun remchang chu chuhin, Barnaba chuan Paula zawng chhuak turin Tarsa a tlawh a. A zawn hmuh hnuin Antiokei khuaah a hruai a; kohhrante zingah an tel thin a. Antiokei-ah chuan mi tamtak zirtirin kum khat zet an awm a (Tirh 11:25-26). Barnaba hi Paula tan mi tangkai tak a nih zia heng chanchin hian a tarlang a ni.


iv) Rawngbawla Antiokei khuaa an awm laiin Judai ramah tam a tla a. Barnaba leh Paula chu chhawmdawlna pe turin an tir a (Tirh11:27-30). Jerusalem atang chuan Antiokei-ah an kir leh a. An kir leh lamin Johana, Marka tia an koh bawka chu an hnenah an hruai nghe nghe a ni (Tirh 12:25).


3. CHANCHIN THA HRILA A ZIN CHHUAHNATE:

Jerusalem atanga an haw leh hnuin Paula chu Antiokei khuaa kohhran hote zingah a awm chhunzawm zel a. Thu hril leh zirtirin a hun a hmang thin (Tirh13:1). Tichuan, Pathian rawngbawl leh chaw ngheia hun a hman laiin, Pathian kohna a dawng ta a. Thlarau Thianghlim tirhin Antiokei khua atang chuan Chanchin Tha hrilin a zin tan ta a ni (Tirh 13:2ff). A zin chanchin hi kawng thumin (3) then a ni a. A zin kual dan leh a a thil tawn pawimawh thenkhatte lo tarlang i la;


i) Chanchin Tha hrila zin vawi khatna: 

Chanchin Tha hril tura Paula leh Barnaba nawr chhuaktu chu - ‘Thlarau Thianglim hriattir anga Pathianin a ruat chhan leh koh chhan tih’ (Tirh 13:2; 9:15-16; 22:21; 26:17-18) a ni. An zin vawi khatna hi A.D.46–48 inkar anga chhut a ni. Zin vawi khatnaah hian Paula leh Barnaba an inkawp a, tin an rawngbawl turin Johana pawh Perga khua thleng an hruai bawk. Antiokei atangin Selukai khuaah, tichuan chumi khua atang chuan tuifinriat lamah an zin tan a. Lukaonia ram Derbe thlengin an zin a. An chhuah tanna ram chhiar telin, ram (region) hrang hrang panga (5) an tlawh a.  An zinna a an khaw tlawhte hi Tirhkohte Thiltih buah hian pakua (9) zet tarlan a ni (Tirh13:4-14:28). 


ii) Chanchin Tha hrila zin vawi hnihna:

Chanchin Tha hrila zin vawi hnihnaah hian ‘an zin vawi khatnaa an khaw tlawh tawhte tlawh nawn leha ringtu unau awmte kan kual (Tirh15:36)’ chu Paula leh Barnaba-te pahnihin zin tul an tih chhan a ni. Mahse an hnena an mi hruai duhzawng chungchangah an thu a inhmu thei lova, an inthen phah  ta a ni (Tirh15:37-40). 

Paula leh Sila an inkawp a (Tirh 15:40-41). Tichuan Antiokei atangin khawmual lamah an zin tan a. Chanchin Tha hrila a(n) zin vawi hnihna hi A.D.49-52 inkar thil thleng anga chhut a ni. Suria ram leh Kilikia ram an fang chhuak a. Phrugia ram leh Galatia ram pawh an fang chhuak a. Musia ram pelin Makedonia ram thlengin an zin a (Tirh16:6- 12). An zin kual velnaa an khaw tlawhte hi Tihkohte Thiltih buah hian sawm leh pasarih (17) zet tarlan a ni. An kir leh lamin tuifinriat lamah an haw a. Kaisari leh Jerusalem an tlawh hnuin, Antiokei khuaah bawk an kir leh a ni.


iii) Chanchin Tha hrila zin vawi thumna:

Chanchin Tha hrila zin vawi thumnaah hian Paula hi amahin a zin chhuak niin a lang (Tirh18:23). Zirtirte tinghet tura zin chhuak a ni. A.D.53–57 inkara zin chhuak angin mi tam takin an chhut a. Galatia leh Prugia ram a fang chhuak a (Tirh 18:23). Tin, Makedonia ram fang chhuakin, Grik ram thlengin a tlawh nawn a (Tirh20:1-2). Grik rama a awm laiin Suria ram lam pana haw a tum a, mahse Judaten an phiar avangin Makedonia ram lamah kir lehin a kual zawngin a haw ta a ni. Tirhkohte Thiltih buah hian a haw lama a tlawhte tih loh chu a khaw tlawhte chipchiar takin tarlan a ni lo. Chuvang chuan kohhran  leh a khaw tlawhte hriat a harsa hle a. A hun laia khua leh khua inkal pawh dan map nen uluk taka chhuiin khua sawmthum pakhat (31) a tlawha rin a ni.



4. KHAWIKHAWMNA:

Chanchin Tha hrila a zin kualnaah hian Paula hi mel sing khat (10,000) ai tam a zin kuala rin a ni. Rom ram then li (4) lai a fang kual a, chungte chu; Galatia, Asia, Makedonia, leh Akaia te an ni. Suria ram te, Lukonia ram te, Musia ram te, Pamphulia ram te, Pisidia ram te, Palestina ram te chhiar tel vek chuan Chanchin Tha hrila a zinnaah hian ram a tlawh tam hle a. A hun kal chho zel indawt dan hi dik thlapin hre thei lo mah i la, kan zir tak atangtein a tlangpui a hriat theih a. A hnuaia mi ang hian lo tarlang nawn leh i la;

i) A pian thar hnuin Paula chu Damaska khuaa zirtirte zingah ni eng emaw zat a awm a, tichuan Arabia ramah a kal bo a.

ii) Arabia ram atang chuan Damaska khuaah lo let lehin, Damaska khuah chuan inkhawmna inahte Isua chu Pathian fapa a nihzia thu a tlangaupui a. A tira a thuchah sawi ber chu; a) Isua Pathian fapa a nih zia thu leh b) Isua chu Krista a nih takzet thu a ni.

iii) Ni rei tak a cham hnuin, tihhlum tumin an phiar a; mahse kulh tukverhah bawmin an thlak a, a him ta a.

iv) Kum thum a vei hnuin, Damaska atangin Jerusalem-ah a kal a. Mahse hriattirna a dawn ang leh Grik Juda ten tihhlum tuma an phiar avangin, Kaisari-ah an hruai a, chumi tang chuan Tarsa khuaah an tir ta a.

v) Tarsa khuaah kum eng emaw zat a awm hnuin, Barnaban Tarsa-ah zawng chhuakin Antiokei khuaah a hruai a; chu hmunah chuan Barnaba nen kum khat zet an awm dun a.

vi) Antiokei khuaa a la awm chhunzawm zel laiin Judai ramah tam a tla a. Barnaba leh Paula chu chhawmdawlna pe turin an tir a. Rei lote hnuah Jerusalem atangin Antiokei-ah an kir leh a.

vii) Antiokei-ah hun eng emaw chen a awm hnuin Pathian kohna angin Chanchin Tha hrilin a zin tan a. A zin vawi khatnaah hian Barnaba nen an inkawp a. A zin vawi khatna hi A.D.46–48 inkar vel a ni. ‘Thlarau Thianglimin a hriattir anga Pathianin a ruat (koh) chhan tih’ chu Chanchin Tha hril tura nawr chhuaktu a ni a. Tuifianriat lam atangin a zin tan a. Tirhkohte Thiltih buah an khaw tlawh pakua (9) tarlan a ni.

viii) A vawi hnih nan A.D. 49-52 inkarah Chanchin Tha hrilin Sila nen an zin chhuak leh a. Khawmual lam atangin an zin tan a. An haw lamin Tuifinriat lamah hawin, Antiokei khuaah bawk an let leh a. Khua an tlawhte hi Tirhkohte Thiltih buah sawm leh pasarih (17) tarlan a ni.

ix) A vawi thum nan Antiokei atang bawkin A.D.53–57 inkar velah a zin chhuak leh a. Zirtirte tinghet tura zin chhuak a ni. Ram leh khaw tam tak a tlawh.

SAWI HO TUR:

Kum tam tak hnua Paula chanchin chipchiar tak kan hriat theih chhan pakhat chu ‘ziaka thil vawn that’ a nih vang a ni. He tiang lama Pathian rawngbawltu / kohhran ten hmasawn kan ngaihna sawiho ni se.


ZIRLAI PUITU:

Arabia ramah: Gal 1:17-a Arabia ram hi tun lai Saudi Arabia nen hian inkungkaihna a nei lo nia sawi a ni. Heng hun lai hian Arabia ram hian Jordan phairuam, Damaska khaw chhak leh chhim lam ram, tin khawthlang lamah Palestine ram thenkhat a huam a. Rom lal ber Tiberius Caesar-a a thih hnuin, heng lai vel ram  roreltu hi lal Areta a ni a, Nabatian lal ram tia hriat a ni. Arabia ram pawh hi Nabatian lal ram chhunga awm a ni. Pathian Thlarau hruaia awmin, Thlarau lam intuai tharna nei turin Paula hi Arabia ramah hian a kal a ni thei a. Pathian thu chhuitu thenkhat chuan, “Paula hian Damaska a chhuah san hnuin ‘inlarnaa a hmuh angin’ Arabia ramah, Pathian thu Jentile-te zingah a tlangaupui ang a, chu chu roreltu lal Areta nen an in hmuh thiam loh tanna a ni thei ang” an ti a. Tichuan Damaskaa  a letleh hnuin lal Areta thupek anga man a nih theih nan khawpui ventirin an phiar ru ta a. Mahse tukverhah kulh hrulah bawma an thlak avangin Paula chu a him ta a ni. (2Kor 11:32-33). 

Kaisari atanga Tarsa: Tirh 9:30-a kan hmuh danin Paula chu Kaisari khuaah an hruai phawt a, chu mi hnuah Tarsa-ah an tir bo ta a ni. Gal 1:21-ah chuan, “Chumi hnu chuan Suria leh Kilikia ramahte ka lo kal a” tih a ni a. Paula hian Kaisari hi Galatia 1:21-ah hian a tarlang ve lo. Amaherawhchu, Kaisari khuaa an hruai hnua an tirh bona Tarsa khua awmna hi Kilikia ram a ni tih kan hre thei awm e.

Phoiniki ram, Kupra thliarkar, Antiokei khua: Phoiniki ram hi tun hma chuan Syria ram huam chhung a mi a ni thin a. Tun hnu chuan Lebanon ram chhunga awm a ni. Jerusalem atangin KM 436 bawr vel a ni. Kupra thliarkar hi Jerusalem atangin KM 408 vel a ni a, BC 58-ah Rom lal ram bung pakhat angin an awm tan a. Grik nun phung leh khawsa zia anga inrelbawl (Hellenise) an ni. Antiokei khua hi Jerusalem atangin KM 768 vel a ni a. BC 300 vel khan Alexander the Great-a sipai hotu Seleucus I Nicator-a din nia sawi a ni a. Chuvang chuan Hellenise khawpui a ni a. Rom sawrkar hnuaia a awm hnuin Rom lal ram chhunga khawpui pawimawh ber pahumna tia sawi thin a ni. Juda darh ho cheng an tam hlein sawi a ni a. Ringtute ‘kristian’ tia an koh hmasak berna hmun a ni. Petera chu Antioke kohhran bishop hmasa bera ngaih a ni a, Ignatius-a, kohhran Pa zinga mi lar tak chu Antiokei bishop pathumna a ni. Tunah chuan Turky ram chungah a awm a. Turky ram khawpui pawimawh tak  Antakya tia an vuah tak chu tun hmaa Antiokei khawpui awmna kha nia sawi a ni.

Jerusalem atanga Tarsa khuaa Paula an tirh bo leh Barnaba’n a zawn chhuahleh inkar, Paula chanchin a reh tak vang vang hun chhung hi kum 6 - 8 dawn lai, a aia tam pawh a ni thei ang tih ringtu mi thahnem tak an awm.

Zin vawi khatna A.D. 46-48: Paula zin hun chungchang thuah hian rin/chhut dan inang lo a awm nual a. A.D 46-48 hi rin dan tlanglawn ber pawla ngaih a ni. A.D 36-40 velah, Damaska ram awptu lal Areta chanchin kan hmu a. A.D 37 hma lamah lal Areta hian Damaska hi a awp tan a nih ring an awm. Paula hi chung lai bawr vela piang thar a ni a. A pian thar hnuin Arabia ramah kum 3 vel a bibo a. Jerusalem atanga Tarsa khaw lama a bik bo leh Barnaba’n a zawn chhuah inkarah hian kum 6-8 kar tla a awm ring an awm bawk. Chutiang anga kan chhut chuan a zin chhuah tan kum atana A.D 46-48 inkar pawm hi a dahdam thlak theiin a rinawm.

Zin vawi 1-naa an khaw tlawhte : Antiokei (Suria ram) atangin an zin tana, ram leh khua an tlawhte chu (a indawt danin): Selukai (Suria ram), Salamis (Kupra thliarkar), Paphos (Kupra thiarkar), Perga (Pamphulia ram), Antiokei (Pisidia ram), Ikonion (Lukaoni ram), Lustra (Lukaoni ram), Derbe (Lukaoni ram) te a ni. Derbe atang hian an kir leh ta a, an kawng ngaiah; Lustra, Ikonion, Antiokei, Perga khuate an tlawh a. Perga atang chuan Attalia khuaah kalin, Attalia atang chuan a tira an chhuah tanna Antiokei khua an thleng leh ta a ni (Tirh 13:4- 14:28). An chhuah tanna khua Antiokei chhiar tel lovin, an zin kal lam hian khua 8 an tlawh a, an haw kir lamah Attalia khua an tlawh bawk. A thei remchang tan Projector hmangin Map nen entir ni se, a tingaihnawmin hriat a tiawlsam lehzualin a rinawm.

Zin chhuah chhan: Chanchin Tha hrila zin vawi hnihnaah hian a tirah Paula leh Barnaba hi an mahni nawr chhuaktu (zin tul an tih chhan) thuhmun mahse (Tirh 15:36), Paula hi Barnaba zin lohna lamah, kawng danga a kal tak daih avangin, a tira an zin tum chhan ber angin a che chhuak ve ta hauh lo a. ‘Tihmakmawh a chunga innghat leh, a hril loh chuan a chung a pik hial dawna a hriat vang’(I Kor 9:16) a ni ta ber awm e.

Zin vawi 2-naa an zin tanna: Chanchin Tha hrila zin vawi hnihna hi mi thenkhat chuan Jerusalem atanga chhuak tan angin an chhiar/tarlang a. Mahse, fet taka chhutin, Jerusalem inkhawmpui atanga Antiokei khuaa an hawin Juda leh Sila te pahnihin an zui a. Tichuan Sila tan chuan Jerusalem hi a zin chhuah tanna a ni a. Paula tan erawh chuan Antiokei khua hi a zin chhuah tanna tiin a chhiar theih a ni.

Zin vawi 2-naa an khaw tlawh 17: Paula leh Sila’n ram an fan zawng zawng hi bible-a tarlan kilhkelh lohte nen ram riat zet a ni. Ram leh khua an tlawhte chu (a indawt danin): Suria ram leh Kilikia ram an fan chhuah hnuin – Derbe (Lukaoni ram), Lustra (Lukaoni ram), Troas ((Musia ram), Samotrhaki (Thliarkar), Neapoli (Makedonia ram), Philipi (Makedonia ram), Amphipoli (Makedonia ram), Apollonia (Makedonia ram), Thessalonika (Makedonia ram), Beroia (Makedonia ram), Atheni (Greece), Korinth (Greece), Krenkai (Greece), Ephesi (Asia ram), Kaisari (Palestine), Jerusalem (Palestine), Antiokei (Suria). Tirh. 15:41- 18:22. Khua 17 zet tarlan a ni a, heng bakah hian khaw tam tak bible-a tarlan loh a awm bawk ang.

Zin vawi 3-naa an khaw tlawhte: Galatia leh Prugia ram a fang chhuak vek a. Ephesi khua atangin makedonia ram a pan a, Makedonia ram a fan chhuah hnuin, Grik ramah a kal leh a. Grik rama a awm laiin Suria ram lamah haw a tum a, mahse a chipui ten an phiar avangin Makedonia ram lamah a haw kual ta zawk a. Makedonia ram atang chuan Troas khua (Musia ram), Assi khua, Mitulini khua, Sami thiarkar, Mileti khua (Asia ram) (Tirh 18:23,  19:1, 20:1-3, 20:13-15) lamah an kal a. Mileti atangin – Kawi thliarkar, Rodi thliarkar, Patra khua, Turi khua, Ptolemi khua, Kaisari khua, Jerusalem khua (Tirh 21:1-15).


--------------------------------

ZIRLAI A SEI LUAT AVANGA PAIH THEN TE

(Heng hi a chik zui peihte tan kan dah chhuak tel mai mai ang e. Zirlai Bu pual bika DIARY ka ziah atanga lak  a ni):


Zin vawi 1-naa an khaw tlawhte: Antiokei (Suria ram) atangin an zin tana, ram leh khua an tlawhte chu (a indawt danin): Selukai (Suria ram), Salamis (Kupra thliarkar), Paphos (Kupra thiarkar), Perga (Pamphulia ram), Antiokei (Pisidia ram), Ikonion (Lukaoni ram), Lustra (Lukaoni ram), Derbe (Lukaoni ram) te a ni. Derbe atang hian an kir leh ta a, an kawng ngaiah; Lustra, Ikonion, Antiokei, Perga khuate an tlawh a. Perga atang chuan Attalia khuaah kalin, Attalia atang chuan a tira an chhuah tanna Antiokei khua an thleng leh ta a ni (Tirh 13:4- 14:28). An chhuah tanna khua Antiokei chhiar tel lovin, an zin kal lam hian khua 8 an tlawh a, an haw kir lamah Attalia khua an tlawh bawk. A thei remchang tan Projector hmangin Map nen entir ni se, a tingaihnawmin hriat a tiawlsam zualin a rinawm. 

Zin vawi 2-naa an khaw tlawh 17: Paula leh Silan ram an fan zawng zawng hi bible-a tarlan kilhkelh lohte nen ram riat (8) zet a ni. Ram leh khua an tlawhte chu (a indawt danin): Suria ram leh Kilikia ram an fan chhuah hnuin – Derbe (Lukaoni ram), Lustra (Lukaoni ram), Troas (Musia ram), Samotrhaki (Thliarkar), Neapoli (Makedonia ram), Philipi (Makedonia ram), Amphipoli (Makedonia ram), Apollonia (Makedonia ram), Thessalonika (Makedonia ram), Beroia (Makedonia ram), Atheni (Greece), Korinth (Greece), Krenkai (Greece), Ephesi (Asia ram), Kaisari (Palestine), Jerusalem (Palestine?), Antiokei (Suria). Tirh15:41- 18:22. Khua 17 zet tarlan a ni a, heng bakah hian khaw tam tak bible-a tarlan loh a awm bawk ang. 


Zin chhuah chhan: Chanchin Tha hrila zin vawi hnihnaah hian a tirah Paula leh Barnaba hi an mahni nawr chhuaktu (zin tul an tih chhan) thuhmun mahse (Tirh 15:36), Paula hi Barnaba zin lohna lamah, kawng danga a kal daih avangin, a tira an zin tum chhan ber angin a che chhuak ve ta hauh lo a. ‘Tihmakmawh a chunga innghat leh, a hril loh chuan a chung a pik hial dawna a hriat vang’(I Kor 9:16) a ni ta ber awm e. 


Zin vawi 3-naa an khaw tlawhte: Galatia leh Prugia ram a fang chhuak vek a. Ephesi khua atangin Makedonia ram a pan a, Makedonia ram a fan chhuah hnuin, Grik ramah a kal leh a. Grik rama a awm laiin Suria ram lamah haw a tum a, mahse a chipui ten an phiar avangin   Makedonia ram lamah a haw kual ta zawk a. Makedonia ram atang chuan Troas khua (Musia ram), Assi khua, Mitulini khua, Sami thiarkar, Mileti khua (Asia ram) (Tirh 18:23,  19:1, 20:13, 20:13-15) lamah an kal a. Mileti atangin – Kawi thliarkar, Rodi thliarkar, Patra khua, Turi khua, Ptolemi khua, Kaisari khua, Jerusalem khua (Tirh 21:1-15). 


HE ZIRLAI VEK ATANG HIAN – Words 2000 a (la) pelh nasat avangin - Zirlai Chhung Thu heng hi Ka Paih Bawk; 

 

- Zin vawi khat hnua thil thleng thenkhat: 

(He lai paragrapoh bik hi a tirah chuan 3. i) chhunzawmna paragraph a ni. A sei lutuk avanga paih zinga tel a ni)

Paula leh Barnaba zin an lo kir leh chuan, Judai ram atanga Antiokei-a lo kal mi thenkhatin, 

“Mosia dan anga serh in tan tir loh chuan chhandam in ni thei lo vang” (Tirh 15:1) tia Jentile ringtute an zirtir avang leh chu zirtirna chu Paula leh Barnaban an pawm loh avangin an inkarah inhnialna nasa tak a chhuak a. Tirhkohte leh upate hnena an thu inchuh thlen tur leh rel fel turin Jerusalem an pan ta a ni.  

Jerusalem inkhawmpuiah chuan Jacoba rawtna angina ‘Jentailte zinga Pathian lam hawite chu ti hreawm lo i la, milem biakna thil bawlhhlawh ei te, inngaih te, sa rehhlum leh thisen ei te ching lo turin lehkha thawn ni se’ (Tirh15:19) an ti a. Jentail ringtute hnena an thuchhuak thlen turin ‘Juda leh Sila chu Paula leh Barnaba rualin tirh ni se’ an tih angin an tir a. Antiokei khuaa ringtute thlamuanin an tinghet bawk a (Tirh15:22-35). Chanchin Tha hrila Paula a zin chhuah leh thlengin Sila phei chu Antiokei-ah hian a cham chhunzawm a ni. 

 

- Zin vawi hnihnaa a thil tawn thenkhat:  

(He lai paragrapoh bik hi a tirah chuan 3. ii) chhunzawmna paragraph a ni. A sei lutuk avanga paih zinga tel a ni)

Chanchin Tha hrila a(n) zin vawi hnihna huam chhungah hian, thil tawn lang sar tak tak Paula hian a nei nual a, chungte chu; a) Paula leh Barnaba an inthen a, a hrangin Chanchin  Tha an hril (Tirh15:37-41), b) Timothea nen an intawng (Tirh16:1-3), c) Asia ramah leh 

Bethunia ramahte thuhril an tum a, mahse Thlarau Thuanghlimin a khap (Tirh16:6-7), d) Makedonia rama thu hril tura sawmna leh Pathian kohna zel angin a hmu (Tirh16:9-10), e) Ludi a piang thara, a chhungte nen baptisma an chang (Tirh11-15), f) Philipi khuaah Sila nen lung inah an tang a, an chhuakleh (Tirh16:16-40), g) Atheni khuaah Pathian thu a hril (Tirh17:16-34). h) Korinth khuaa mi tam takin Pathian an ring a, baptisma an chang (Tirh 18:7-8), i) Pathianin Paula hnenah mumang angin thu a sawi a, a thlamuan (Tirh 18:9-10). 

 

- Zin vawi thumnaa a thil tawn thenkhat:  

(He lai paragrapoh bik hi a tirah chuan 3. iii) chhunzawmna paragraph a ni. A sei lutuk avanga paih zinga tel a ni)

Chanchin Tha hrila a zin vawi thumnaa a thil tawn lang sar zualte chu; Ephesi khuaa zirtirhote chungah kut a nghat a, Thlarau Thianghlim an chang a, tawng hriat lohtea thu sawiin Pathian thu an hril a (Tirh19:6), Paula chungah Thlarau Thianghlim thiltihtheihna nasa tak a thleng a, a thuamhnaw atang ringawt pawhin dam lo ten damna an chang a, mihring kaw chhung ata ramhuaite pawhin an chhuah phah  a (Tirh19:11-12), Paulan thu a sawi laiin tlangval Eutuka muthlu chu inchhawng thumna atangin a tla a, mahse a dam leh (Tirh20:712), Ephesi khuaa uphote chu Mileti khuaa a awm laiin a koh tir a, inthlahna thu a sawi (Tirh 20:17-38), mi thenkhatin Thlarau Thianghlim hriattirna an dawn angin Paula chu Jerusalem khua tlawh lo turin vawi hnih (2) hriattir a ni a, mahse Jerusalem chu a tlawh a, man a tawk ta a ni (Tirh21:4 & 10-15).    

(NOTES: Hah tak leh uluk em ema ka lo chhui tawh han paih leh chu a uiawm thin hle mai.14/022024@12:40pm).

Sunday, 16 February 2025

ZIRLAI 5 NA: A PIAN THAR HNUA PAULA NUN BIH CHIANNA

 Bible thu chiar tur : Ephesi 3:7-11.

Thuvawn         : Krista hnenah khenbehin ka awm ta; nimahsela ka nung a ni; keimah erawh chu ka ni tawh lo, Krista chu keimaah a nung zawk a ni. Tin, tunah tisaa ka nung hi rinnaa nung ka ni, Pathian fapa, mi hmangaiha ka aia inpetu rinnaah chuan (Galatia 2:20-21).


1. THUHMAHRUAI: 

He zirlah hian a pian thar hnua Paula nun bih chianna kan tarlang ang. A pian thar hmaa a nihna danglam tak chanchin kan hre tawh a. A pian thar hnua a nun inthlak danglam tak mai hian Pathian chhandamna hlut zia leh ropui zia fiah takin a tarlang theiin a rinawm. 

2. A PIAN THAR HNUA PAULA NUN:

Pathian thiltihtheihnain Paula nun a thlak danglam nasat zia hi tar lan sen rual a ni lo. He tiang hian lo tarlang i la;

 

i) Krista bawih a lo ni ta:

A lehkhathawn hmanga amah a inhriattirin, Paula hian thu hman uar tak a nei a, chungte chu; ‘tirhkoh’ tih leh, ‘bawih’ tih a ni. ‘Paula, Isua Krista bawih’ tiin Rom mite hnenah pawh a inhriattir a (Rom 1:1). 

Tunhmaa a lo tihduhdah thin Isua ‘lamtang’ mai pawh ni lovin, a bawihah a intulut a. Bawih chuan neitu a nei a, a neitu thu anga a awm a tul a, a neitu duh zawng ngaichangin a lakah inphahhnuai taka a awm a tul thin a. ‘Krista Isua bawih’ tih tawngkam Paulan a hmang hian; Isua nena an inlaichinna leh Isua laka a rilru put dan a tarlang a. A nun pumpui neitu leh a chunga roreltu chu Isua a ni a, a duhzawng tih leh a lawmna thlen pawh a thupui a lo ni ta a ni. “Nazaret Isua hming kalh lamin thil tam tak ti i la thain ka ring thin a” (Tirh 26:8) titu leh, “Hmanah chuan tisa leh rilru duhzawng tiin, kan tisa chaknate angina kan awm vek a…” (Eph 2:3) titu khan, “Krista bawih anga thinlunga Pathian duhzawng ti zawkin…” tih rilru a lo pu ta a ni.


ii) Amah avangin mi ten Pathian an chawimawi: 

Gal1:23-ah chuan, ‘rinna a tihkhawloh thin chu Paulan a hril ta zawk’ tih thu ringtu ten an lo hritin; “Pathian an chawimawi ta a” tih thu kan hmu a. Tun hma chuan amah avangin mi tam tak  tih manganin an awm thin a, tih duhdah leh vuak pawh an tuar a, phuarin an awm a, tan inah pawh tan tirin an awm bawk thin. Heng bakah hian, hlau leh ralti reng renga an awm tum pawh a tam hlein a rinawm. 

Pathian chhandamna ropui tak lo thlengin Paula nun a tih danglam achinah chuan amah avang vekin mi ten Pathian an chawimawi ve ta thung a. Pathian hnathawh ropui tak avanga nun inthlakthleng danglamnain Pathian chawimawi tir hial khawpa mite a khawih che thei hi danglamna duhawm tak a ni. A pian thar hnua a hun kal zel kan chhui kir phei chuan; Pathian an chawimawi theihna tura mi sang tam takte Krista ke bula hruaitu, a tihduhdah Isua hmanraw ropui ber zinga mi a nih dan a hriat theih a ni.  


iii) Krista tana nung a ni:

Tunhma chuan Paula chu Dan lama pharisai, Dan thua felna lama sawiselbo a ni (Phil3:6). Thlahtute thurochhiah chunga thahnem ngai em em a ni a. Judate sakhaw biak dan kawngah pawh a chite zinga a rualpui tam takte lehpeltu a ni (Gal1:14). Juda-ho sakhaw biak dan leh nun phung (Judaism) humhalh kawnga thahnem ngai em em, chu mi avanga Chanchin Tha namen lova do daltu a ni bawk. A tawi zawngin; ama tan, an chhungkua tan, ram leh hnam tan, a sakhaw thurin tana a nun pumpui hmang leh, hlawkna tur nia a hriat ang pianga nung thin mi a ni. 

Amaherawhchu, a hnena inlar Isua avang chuan a nun chu tih danglamin a lo awm ta a. “Krista hnenah khenbehin ka awm ta; nimahsela ka nung a ni; keimah erawh ka ni tawh lo, Krista chu keimahah a nung zawk a ni” (Gal 2:20) a ti ta a. A tana hlawkna tur apiangte pawh Krista avangin channaah a ruat a, hnawmhneah a ngai a (Phil 4:8). “Kei atan zawng nun hi Krista a ni” (Phil 1:21) tiin, “Kan nun chuan Lalpa tan kan nung a; kan thih pawhin Lalpa tan kan thi a ni si a; chuvangin kan nun pawhin, kan thih pawhin, Lalpa ta kan ni” (Rom 14: 8) a ti bawk a. Atheni khuaa thu a hril tuma a sawi angin a nun pumpui chu ‘Krista Isua avanga nung, che, leh awm’ (Tirh 17:28) a lo ni ta ni. 

Krista tana nung chu; nun laipui bera Isua dahtu nun a ni a, mahni inphatsan nun a ni a, inngaitlawm nun a ni a, mite rawngbawlsak nun a ni a, tawngtai leh Pathian fak nun a ni a, fel taka ti thin nun, taima nun, rinawm nun, Pathian tilawm nun, kraws pu nun , adt a ni. Heng zawng zawng hi Paulan Krista tana nun a hman dan a lo ni ta a ni.


iv) A hnenah Lalpa a inpuang thin:

Mi piangthar tawh Pathian nena inlaichinna nei tha leh tha lote danglamna pakhat chu; inlaichinna nei thate nunah chuan Lalpa a inpuang fo thin tih hi a ni. Hei hi ‘khawvel mite leh Pathian mite danglamna’ ti pawhin a sawi theih. 

Inlaichinna tha tak Pathian leh Paula inkarah pawh a awm thin tih tichiangtu chu ‘Paula hnenah hian kawng tam takin Pathian a inpuang thin’ tih hi a ni. Van thumna leh Paradis meuhvah lak chhoh a ni a (2Kor12:2-4); a hnena Pathian inpuan dan hi lehkha phek tawiteah tarlan sen rual a ni lo. 


v) Mi entawn tlak leh nun tam nei a ni:

Mi thianghlimte chunga a thil tihsual nasa tak vanga a chanchin an sawi thin, ringtu tam takin a chanchin an hriat ringawt atanga a ruka an tih, Paula chu - Isua nen an intawn tik atang chuan; mi entawn tlak leh, entawn tlak ni tura tan la fo thin a lo ni ta a ni. 

Entawn tlak a nih zia tilang a, amah entawn tura fuihna huai taka sawi thin mi a ni. Entir nan; “Mi zirtute ni rawh u.” (1Kor 11:1). “Entawn tur keini min nei.” (Phil 3:17). “Ka awm dan zirtute lo ni hlawm rawh u.” (Phil 3:17). “Nangnin min zirna turin in mi entawn atan kan insiam zawk a ni.” (2The 3:9). “Chhandam mekahte leh boral mekahte chuan Pathian tan Krista rimtui kan ni si a.” (2 Kor 2:15). “In thil zir te, in thil pawm te, in thil hriat te, keimaha in hmuhte pawh kha, khang ang khan ti thin ang che u.” (Phil 4:9) tiin.

Heng bakah hian, Paula chu nun tam nei mi a ni a. Amah insawi danin; tlawm taka awm dan a thiam a, hausaa awm dan a thiam a, tlai leh riltama awm dan a thiam a, hausa leh tlachhama awm dan thuruk pawh a hria a (Phil 4:12). Mi tam leh zual a lakluh theih nan mi zawng zawng bawihah a insiam thin a. Juda te, Dan hnuai awm te, dan nei lo te, chak lo te a lakluh theih nan Juda mi angin, Dan hnuaia awm angin, dan nei lo angin, chak lo angin a awm thiam bawk thin a ni (1Kor9:19-22). 


vi) Hrehawmna leh tuarna nasa tak hmachhawn thin a ni: 

Paula chungah hian chung lam hrin nihna leh tuarnate hi a rualin a thleng ta mai em ni tih turin, “Ka hming avangin hrehawm engtia nasa nge a tuar tur amah ka la hriattir dawn a ni” (Tirh 9:16) tih chu Anania hnena Paula tana thu lo thleng a ni. A pian thar hnu lawk atang chuan a nunah tuarna lo thlengin; Judate chu amah tihhlum tumin an inrawn a, kulh tukverha thlak ngaiin a awm hial a ni (Tirh9:23-25). 

Heng lo hi tuarna leh rehawmna tam tak a tawk a; thawhrimna nasa tak te, tan ina tan te, thi lek leka Judate leh Rom mite laka vuakna hleihluak tak te, tin; lunga den, lawng chhiatna vawi thum, zan khat leh ni khat tuifinriata awm, khaw kar kawng zinna hahthlak, luite laka hlauhawmna, suamhmangte laka hlauhawmna, a chipuite laka hlauhawmna, Jentailte laka hlauhawmna, khawpuia hlauhawmna, thlalera hlauhawmna, tuifinriata hlauhawmna, unau lerte zinga hlauhawmna, thawhhahna leh thawhrimna, vawi tam tak mut hilh theih lohna, riltam leh tuihalna, chaw ei tur neih lohna, khawsik, saruaka awmna, kohhran a ngaihtuahna leh chu mi avanga delhtu (2 Kor 11:23-28) leh, tuarna dang tam tak (2 Kor 1:8-10; 4:8-12) a tuar bawk. Hrehawmna leh tuarna avangin Paula hi a hnung tawlhin a tlawm ngai lo a ni. 


vii) Mi belhchian dawl a ni:

Profesor F.F. Bruce chuan, “Mihringte chanchin chhui zui theih zingah Paula tluka belhchian dawl an vang hle ang” a ti a. Hman lai kristian Gnostic-ho thu ziak ‘Nomad’ an tihah pawh, “Kan chhandamtu tih lovah chuan, mihring tana hlawkna thlen nasa bertu chu Paula a ni” tiin Paula fakna a awm. 

2Kor6:3-10-ah chuan, “Kan rawngbawl hna hi an dem lohna turin… Pathian rawngbawltute angin engkimah mi mit tlungin kan awm zawk thin” tiin, mi mit tlunga a awm thinna kawng sawm pariat (18) a tarlang a, chungte chu; nasa taka chhelnaah te, hrehawmnaah te, neksawrnaah te, hnawhchepnaah te, vuaknaah te, lung in tannaah te, buainaah te, thawhrimnaah te, mutmawhnaah te, chaw ngheinaah te, thianghlimnaah te, hriatnaah te, dawhtheihnaah te, ngilneihnaah te, Thalarau Thianghlimah te, hmangaihna tak takah te, thutak thuah te, Pathian thiltihtheihnaahte… tih a ni. Mi belhchian dawl a nih theih nan, “…tuman min dem lohna turin kan fimkhur a, Lalpa ngaih chauhvah ni lovin mihring ngaih pawha thil mawi kan ngaihtuah lawk thin” (2Kor 8:20-21) a ti hial a ni.


3. KHAIKHAWMNA:

Heng a chunga kan tar lante bakah hian; rim taka thawk thin a nihna te (Kol1:29; 1Thess2:9; 2Thess3:8; 1Tim4:10), lawm thin, Pathian chawimawi thin a nihna te (2Kor12:10; Tirh 16:25), chunglam thiltihtheihna rinchhan mi a nihna te (2Kor10:4), Chanchin Tha chhuang leh nunpui tlattu a nih zia te (Rom1:16), Kohhran vei, humhalh leh thutaka chawmtu a nih zia te (2Kor11:28-29), mi dangte Krista ke bula hruaitu a nih dan te, Thlarau lam Pa nih a tlin zia te, adt leh a dang tam tak a awm a, tarlan sen rual a ni lo.

Kan zir tawh atangin a khaikhawmna lo siam i la;

i) A pian thar hnuin Paula chu Krista bawih a lo ni ta a. A nun pumpui neitu leh a chunga roreltu chu Isua niin, a duhzawng tih sak leh a lawmna thlen chu a thupui ber a ni.

ii) Amah avangin mi ten Pathian an chawimawi a. Pathian hnathawh ropui tak avanga a nun inthlakthleng danglamna chuan Pathian chawimawi tir hial khawpin mite a khawih che thin. 

iii) A tunhma nun chu; mani tan, chhungkua tan, ram leh hnam tan, a sakhaw thurin leh a hlawkna tur nia a hriat apiang anga nun a ni. Kirsta nen an intawh achinah erawh chuan chung chu thlak danglamin a lo awm ta a; Krista Isua avang chauha nung, che, leh awm (Tirh 17:28) a lo ni ta ni. 

iv) A pian thar hnuin a nunah kawng hrang hrangin, vawi tam Pathian a inpuang a. Chu chuan Pathian nena an inlaichinna that zia a tarlang a. Pathian inpuanna nun nei turin Pathian a hnaih reng tihna a ni a. Pathian duh zawng leh a lawmzawng tiin amah pawh a awm reng thin tihna a ni.

v) Mite entawn tlak leh nun tam nei mi a ni a. Chu nun chu Thlarau Thianghlim zara amaha duhna leh tumna lian tak avanga lo awm; mahni inhnek thin, taksa tichhel thin, a thuhnuaia mahni indah thin a ni (1Kor 9:26-27).

vi) Hrehawmna leh tuarna namen lo pal tlang thin mi, chutiang avanga hnung tawlh leh tlawm ngai lo mi a ni.

vii) Mi belhchian dawl, mi mit tlunga awm tum thin mi a ni.


SAWI HO TUR: 

‘A Pian thar hnua Paula nun bih chianna’ hi tehna atana hmangin; tunlai mi Paiangtharte nuna tlakchham awm nia kan hriatte sawiho ni se.


ZIRLAI PUITU:


Tirhkoh: Tirhkoh (apostle) tih tawngkam leh nihna hi kawng hrang hrangin hmanna a awm a. Chung zinga pahnih chu; i) Vuahchawp (non-technical): Entirna; Tita leh a thian chu ‘kohhran-ho pawlte tirhkoh’ tia sawi an ni a (IIKor8:23). Tin, Epaphrodita chu ‘ka sipai pui leh in tirhkoh’ tiin Paulan a ko bawk (Phil2:25). An hnathawh emaw thil tih azira mi thenkhatin nihna zahawm nia an ngaih an invuah chawp emaw mi dangin an vuah chawp hi a ni. ii) Zahawm (solemn): He tiang tirhkoh hi chu mihring invuah chawp tirhkoh mai ni lo, a tirtu leh kotu pawh Pathian ngei tih hai rual loh, chunglam kohna dawng leh tirtu nei ngeite an ni. He tiang hi Paula tirhkoha a inchhal dan a ni (Gal1:1; Eph1:1; Kol1:1). ‘Pathian emaw Isua Krista tirhkoh’ a inti kher thin.

Bawih: Saptawng bible lehlin thenkhatah chuan ‘servant’ (chhiahhlawh) tiin dah a ni. A tawng bul lamah chuan ‘daulos’ (dao-los) a ni a, chu chu ‘sal/bawih’ tihna a ni. Sal emaw bawih tih tawngkam leh nihna hian thil duhawm lo lam a kawh avangin, chhiahhlawh tia dah/lehlin fo a ni a, chhiahhlawh thumal hmanna bik ‘diakonia’ (dia-ko-nia) a awm avangin ‘daulos’ chu ‘sal/bawih’ tia lehlinin a tawng bul a phawk chhuak zawk a ni. Hmanlai chuan lal ber thu kengtu chu, thu a va thlenna hnena a inhriattirin, ‘lal ber bawih/chhiahhlawh…(chu mi chu)… ka ni e’ a inti thin a. A nihna takah chuan mi lian, mi ropui leh zahawm, lal khawnbawl hialte pawh a ni thin. ‘Bawih’ tawngkam hman a nih hian lal leh a aiawha tirh inkar emaw inlaichinna  thuk tak a tilang a ni.

Krista Isua hriatna (Hei hi ‘zirlai puitu’-ah a lo awm a, a chhan ka hre thei ta lo. Ka ziah tawh sa ka revise avanga ka paih leh tawh ‘thu hlawm’ thenkhat atangha lo awm a nih a rinawm. Thil dang atana a la tangkai takah ka paih hlen ta lo a ni): ‘Krista Isua hriatna’ hi thenkhat chuan ‘Isuan Paula a hriatna’ anga sawi an awm. Pathian inpuanna leh inlaichinna thuk tak avanga ‘Paulan Isua a hriatna’ a ni. Bung3:8-ah hian Grik tawng, ‘gnosis’ (naw-sis: knowledge - hriatna) a hman avangin hriat sual a awl hle a, chuvang chuan tunlai bible lehlin tam tak; Common English Bible (CEB); Complete Jewish Bible (CJB); English Standard Version (ESV); New American Standard Bible ( NASB); New English Translation (NET); New International Version (NIV); New Jerusalem Bible (NJB); New Revised Standard Bible (NRSV); Revised Standard Bible (RSV), adt te chuan ‘knowing’ (naw-ing: hriatna) an hmang zawk a. Gerald Hawthorne leh Ralph Martin-te chuan, hriat sual awm thei pumpelh nan ‘Philipi Hrilhfiahna Bu’ah chuan, ‘mimal’ (personal) belhin ‘mimal Krista Isua hriatna’ tiin an dah hial a ni. Amaherawhchu, he ‘mimal hriatna’  hi Isua/Pathian inpuan chhuahna avang chauha awm a ni.


Lakluh: Lakluh hi King James Verson (KJV) leh Webster Bible Translation (WBT)-ahte chuan ‘gain’ (hlawkna) tih thumal hman a nih laiin -  CEV, ESV, NIV, leh lehlin dangahte chuan ‘win’ (uin: hnehna) thumal hman a ni a. A awmzia chu; ‘hlawkna Paulan a chan theih nan emaw mi dang rilru a hneh theih nan’ kawng hrang hrangin Paula a intidanglam thin tihna mai a ni. 


Vuakna hleihluak tak: Mi an inkhin emaw inhnial buaina a awmin, a thiam lo zawk chu an bawhkhuh tir a, vawi sawmli (40) tling loin hruihrualin an vaw thin (Deu 25:1-3). Chutiang ang hremna chu Paula hian Judate lakah vawi nga (5) a tawng tawh a, ‘vawi khata vawi sawmli tling lo’ a nih chuan hruihruala vuak a tuar zawng zawng chu vuak za sawmkua panga 195 tihna a ni. Heng bakah hian vawi thum (3) tianga vuak a tawk a, tianga invuak hi Rom ho inhrem dan bik deuha sawi a ni.


Tuifinriata awm: Lawng chhiatna avangin miin tuifinriatah chhiatna a tawk a, lawng keh them emaw hmangin tuifawn karah tanpuitu a hmuh hma loh chuan a lo inham tang hram hram ang hi a ni.

Unau lerte: Unau lerte hi saptawng bible tam takah chuan ‘false brethren/believers’ tiin dah a ni. Ringtu anga insawi, ringtu tak ni si lo ho an ni.

Sunday, 9 February 2025

ZIRLAI 4 NA : PAULA A PIANG THAR

Bible thu chiar tur: Tirhkohte9:1 -25.

Thuvawn : Chutichuan tunah zawng Krista Isuaa awmte tan chuan thiamloh chantirna reng a awm tawh lo. Krista Isuaa Nunna Thlarau dan chuan sualna leh thihna dan ata chu mi tichhuak tawh si a (Rom8:1-2).

1. THUHMAHRUAI:

He zirlaiah hian Paula pian thar dan chanchin chauh kan zir dawn lova, a pian thar lai leh a pian thar hnua thil thleng pawimawhte pawh tarlan kan tum ang. 


2. PAULA PIAN THAR THU:

Paula Pian thar thu hi Tirhkohte Thiltih bu leh hmun dangah thu ziak dan kal hmang inang vek lovin hmun thum (3); Tirh9:1- 22 te, Gal1:11-17 te, Phil3:4-17-ah tarlan a ni.  Tin, Tirhkohte Thiltih buah hian bung 9-ah leh bung dangah, a pian thar thu hi tarlanna a awm bawk (Tirh22:1-21; 26:2-23). A pian thar dan hi then thumin, bible thu ang diak diak ni lovin, thil thlen dan indawtin lo tarlang i la;

Then 1-na:

- Lunga an den hlum tak, Stephana kha Paulan a thih a remtihpui hnuin, Isua zirtirte chu vauin, thah a tum thu te pawh a chhak chhuak leh a.

- Puithiam lalber hnen atanga lehkha lain, an thu hmu leh an tirhna lehkha nen chuan (26:12) Isua hming lam apiang phuar tum leh manganna namen lo tak kohhrante chunga thlen tumin (9:14) Damaska khuaah kal a tum a.

- Damaska khua a thlen hma, kalkawnga a(n) kal lai chuan,  thawklehkhatan eng, van ata a lo eng ta phut a.

- Tichuan leiah an tlu a, Paula hnenah chuan ‘aw’ a lo thleng ta a.

- ‘Aw’ a hriat chuan tiduhdahtu a nih zia leh a tihduhdah chu Amah Isua ngei a nih thu chiang takin a hrilh a. Tin, ‘aw’ chuan, tho tur leh khuaa lut turin a hrilh a, a tihtur hrilhtu a la neih tur thu nen lam a hrilh a ni.

- Heng thil a thlen lai hian, a hnena kal vete chuan ‘eng’ chu an hmu a, a betu aw erawh an hriat loh avangin thil thleng awmzia hi an hrethiam lo. 

- Tichuan, lei ata a thawhleh hnuin, eng avangin Paula chuan engmah a hmu thei ta lova, kaih ngaiin a awm ta a. 

- Damaska khuaa an hruai hnu pawhin ni thum (3) zet khaw hmu lo leh engmah ei-in lovin a awm a. A tawngtai nasat bakah, hriatna danglam tak dawng hialin Pathian a dawr zui a ni (Tirh 9:11b – 12).


Then 2-na:

- Ni thum (3) zet khaw hmu lo leh Pathian biaa hun a hman mek laiin, Zirtir zinga pakhat Anania hnenah mumang angin Lalpa a inlar a. Paula awmna kawhhmuhin; ‘zawt chhuak a, mit varna a lo neih leh theihna tura a chunga kut nghat turin’ a ti a.

- Anania chuan Paula chanchin dik tak a hriat dan Lalpa a hrilh hnuin, Lalpa chuan Paula chunga thil lo la thleng tur a hrilh a. Hrilhlawkna a dawn ang chuan Paula chu a zawng chhuak ta a ni.

- Pathianin Paula chunga tih tur a tuk zawng zawng Ananian a tih hnuin Paula mit ata phuhlip ang a lo tla a, a mit chu a lo var leh ta a.

- Tichuan, Paula chuan baptisma a chang a, chaw a ei a, a lo chak tha leh ta a ni.


Then 3-na:

- Heng thil zawng zawng Paula chunga a thlen hnu hian, Damaska khuaa zirtirhote hnenah chuan ni engzat emaw lai a la awm chhunzawm a.

- Inkhawmna ina mite tih mangan tum khan, Isua chu Pathian fapa a nih zia thu a tlangaupui ta a.

- Ringtute a tihduhdah thin zia leh Damaskaa a kal chhan hriatpuitute chuan Paula nun inthlak ta chanchin an hriat chuan mak an ti hle a.

- Ani erawh chu a lo chak lehzual a. Isua chu krista a ni tak zet tih hrilhfiahin, Damaska khuaa Juda awmte chu a ti dang hiau thin.

- Ni rei tak hnuah chuan Judate chuan Paula chu tihhlum tumin an phiar ru a. Kulh kawngka tinahte chuan achhun azanin an chang a. Kulh tukverhah bawma thlak ngai hial khawpin dinhmun khirhkhan tak a hmachhawn a ni.


3. PAULA PIANTHAR THUA THIL CHHINCHHIAH TLAK ZUALTE:

i) A nunah Pathian a inpuang chhuak:

Damaska khua a thlen hmaa Paula chunga thil lo thleng langsar tak pahnih chu; i) Eng leh, ii) Aw a ni. Pathian hian mihring leh a thil siam dangte hnenah inpuan chhuah dan chi hrang hrang a nei a. A tirin mi zawng zawng hnenah ‘eng’ leh ‘aw’ a thleng vek lo. Pathian a inpuan chhuah tawhnaah thung chuan ‘mihringin a sawi chhuah rual loh’ emaw ‘thil thleng danglam’ a awm ngei thin a. Chutiang thil lo awm chuan hai rual lovin Pathian a inpuang chhuak a ni tih a tichiang thin. 


ii) A nun thlak danglamin a awm a, thil dik lo a tih thinte pawh a bansan:

Pathian hnen ata lo chhuak ‘Eng’ leh ‘Aw’ a chunga lo thleng chuan Paula nunah danglamna a thlen chawpchilh nghal a. Thil dik lo, Pathian duh loh zawng a tih thin, a tih mek leh tih a tum chu tawp sanin, a nun thlak danglamin a awm a ni. Damaska khuaa a kal chhan chu; a) Isua hming kalh lama a thiltihte tih chhunzawm a tum, b) Inkhawmna in zawng zawnga mite hnenah Puithiam lal ber lehkha pek a tum, c) Kawngah ringtu tupawh a hmuh chuan hmeichhia leh mipa thliar lovin phuar chungin hrem atan Jerusalemah hruai a tum bawk. 

Mahse, heng a thil tum zawng zawng hi bansanin, mahni inbuaipui leh mi dang buaipui ngai hialin a awm ta zawk a. Chaw pawh ei lovin, tawngtaiin a hun a hmang a. A chungah hian simna leh nun inthlakthlengna a thleng takzet a ni.


iii) Pathian bia leh pawlin a hun a hmang chhunzawm:

Lei ata a thawh hnuin a mitin khua a hmu thei lo va. Damaska khuaah a thian ten kaiin, an hruai lut a. “Ni thum khaw hmu lovin a awm a. Engmah a eiin a in lo” (Tirh 9:9). Tin, Anania leh Lalpa an indawr laiin, “Ngai teh, a tawngtai mek a ni” tiin Tirh 9:11-ah kan hmu. 

Paula hian a chunga thil thleng hi a la thutak hle a. A nuna thil thleng mekah hian amamawh chhanna  chu ‘thil dangah’ ni lovin, Pathian hnenah zawngin Pathian a dawr a ni. Tin, hrilhlawkna awm tawh mahse (Tirh9:6b); chaw ngheiin, tawngtaiin, Pathian a pawl a, chu chu chu a hlawkpui hle a. A tawngtaina chuan Pathian chet tirin; Anania hnenah Pathian a inlar a, Ananaia chu Paula hnenah tirh a ni a, a chunga thil thleng tur pawh Pathianin a hmuh lawk tir a (Tirh9:10-12). A nuna thil danglam thleng hian Pathian be tur leh pawl turin Paula hi a khawih che takmeuh a ni.


iv) Thlarau Thianghlima a khah theihna tur ngaih pawimawh a ni:

Tirh9:17-ah chuan,  “Thlarau Thianghlim khata i awm theih nan, Lalpa i lo kalna kawnga i hnena inlar Isua khan mi rawn tir a ni” tiin kan hmu a. He mi thu avang hian  Paula hi Thlarau Thianghlima khatin a awm nghal mai lo. 

Damaska kawnga a thil tawn lai khan Pathian aw a hre ngei a, tin khaw hmu thei lova a awm lai pawhin Pathian hnen ata hriatna a dawng ngei tih kan hria. He tichung hian, Anania tawngkam leh Anania’n Paula a hmuh dan hi a dik a nih chuan; Paula hi Thlarau Thianghlima khat a la ni lo a tih a hriat a. Piantharna chang tawhte chunga Pathian thil tum erawh chu Thlarau Thianghlima chhun khah a ni. Chuvangchuan Pathianin Anania a tir chhan ber pawh; a) Paula mit varna tur leh, b) Thlarau Thuanghlim khata Paula a awm theih nan tih a ni. Thlarau Thianghlima khat tura tuihalna hi mi zawng zawngin an nei nghal lo a nih pawhin, mi piangthar tawh zawng zawngte chuan kan ngai pawimawh hle tur a ni tih hei hian min zirtir a ni.

v) Ringtu Baptisma a chang:

Isua Krista rin avanga miin a duhthlanna ngeia a rinna puan chhuah nana Pa leh fapa leh Thlarau Thianglim hminga, tuia hnim phuma, baptisma a chan dan hi ‘ringtu baptisma’ tiin a hrilhfiah theih ang. Paula baptisma chan pawh hi chutiang chu a ni a. A duhthlanna nen, Isua a rin fel tawh hnuin a chang ngei tih a chiang a. Chuvang chuan, ringtu hmasate hun ata tawh kohhranin a ngaih pawimawh em em baptisma, ringtu baptisma ngei Paula hian a chang tih a chiang a ni.   

vi) Pathian mite zingah a awm:

A nunin thil danglam tak a tawh hnu chuan, Paula thil tuipui, ngaihhlut zawng, a thil hmuh leh pawm dante a lo inthlak ta a. A thian kawm leh mi a pawl duhzawng te, a thu ngaihven leh ngaihthlak duhzawngte pawh a lo inthlak a. Tichuan, Damaska khuaa zirtir awmte hnenah ni engzat emaw a awm a, biak inah pawh Pathian chibai buk tur leh a thu tlangaupui turin a kal a (Tirh 9:19b-20). A tawi zawngin, a khawvel chu a inher danglam ta bawih mai a ni.

vii) Miin a nunah danglamna an hmu:

Paula thu hretu zawng zawngte chuan Paula awm dan leh thiltih hrang hrangte an hmuha an hriatin mak an ti a (Tirh 9:21). “He mi hi Jerusalem khaa he hming lamtute tiduhdah thin kha a ni lo vem ni? Chung mite chu puithiam lalte hnena phuar chunga hruai, a rawn kalchhan a nih kha” (Tirh 9:21) an ti a. Ani thung chuan, Isua chu Krista a ni tak zet thih hrilhfiahin, Damaska khuaa Juda awmte chu a tidang hial thin a (Tirh 9:22). Tin, a chipuite huat rawn tling khawpin a rinna - thlak danglama lo awm ta chu tanin a puangzar a, a tihduhdah thin lamah tangin, chu mi atan vek chuan thil zawng zawng chan huamin a pen chhuak ta a ni.

viii) Krista Thu hriatpuitu a lo ni ta:

“I thil hmuhte leh i hnena ka la inlarna tur thilte nen, chu mi rawngbawlah leh hretua siam tur chein i hnenah ka rawn inlar a nih hi” (Tirh 26:16) tia Isuan Paula hnena a lo sawi tawh angin; Paula, Isua tiduhdahtu chu a thu hriatpuitu a lo ni ta. Thuhretu ni turin Paula hian che chhuakin bul a tan a, a puang a, a tan a, a thawk a, a nun danin a lan tir a, a tuar a, a rinawm bawk. Thuhretu a nihna chu hmun tin leh chi tin; fianrial-ah leh mi tam tak zingah, mi lian leh mite zingah, a chipui leh Jentaile zingah pawh a tarlang zel a ni. 

4. KHAIKHAWMNA:

i) Paula nunah Pathian a inpuang chhuak a. Chu chuan chung lam emaw Pathian hrin a nihna a nemnghet a ni.

ii) Thil dik lo a tihte ban sanin, a nun thlak danglamin a awm a. Chu chu simna leh simna avanga nun danglamna a tih theih.

iii) A nuna danglamna thleng hian Pathian be tur leh pawl turin Paula hi a khawih che tel tih kan hria.

iv) Kan thlarau nun venpuitu leh tanpuitu atana Pathian min pekte zingah hian ‘Amah tih tlattu emaw a inpuan thinnate’ thurawn leh kaihruaina hi a a hlawkin a him ber thin.

v) Thlarau Thianghlima a mite chhun khah hi Pathianin a ngai pawimawh takzet a. Mi piang thar tawh zawng zawngte pawhin kan ngai pawimawh tur a ni.

vi) Paula hian ringtu baptisma a chang a. Ringtu hmasate hun ata tawh kohhranin a ngaih pawimawh em em baptisma hi a duhthlanna nen, Isua a rin fel tawh hnuin a chang ngei tih kan hria.

vii) A nuna danglamna a thlen hnuin; Paula thil tuipui te, ngaihhlut zawng te, a thil hmuh leh pawm dan te a lo inthlak a. A piantharna chuan Pathian mite zinga ngampatna nun a pe a ni. 

viii) Miin a nunah danglamna an hmu a, danglam ngam ringtu a ni.

ix) Krista Thu hriatpuitu a ni a. A tihduhdah thin Isua tana nung thin ni.


SAWIHO TUR:

Tunlai ringtute pian tharna hi kan insawisel sak tawn fo niin a lang. Enge a chhan ni ang? Pian tharna kalpui dan tha zawk a awm thei em?


ZIRLAI PUITU:

Damaska: Damaska khaw hming hi bible-ah vawi 55 a lang. Jerusalem atangin mel 135.6 (218km) vela hla a ni. Tunah chuan Siria ram khawpui ber a ni. Rom lal ber Tiberious-a chu AD 37-ah a thi a, a thih hma leh a hnua Rom lal ni ta Kaligula rorel laiin, AD 36 – 40 inkar bawr velah - lal Areta thih thu leh a thih hmaa Damaska awptu a nih thu record-ah a awm a. Heng hun lai hian Juda mi Damaska-a cheng mi tam tak an awm a. Tin, lal Aretan Damaska a awp hun chhung hian Paula hi a piang thar ngei niin a lang a, tichuan ‘a pianthar hun hi AD 40 hma lam (34-40) a ni ang’ tih rin theihin a awm ta a ni.

Eng : Tirh 9:7-ah chuan, “Aw zawng an hre na a, nimahsela tumah an hmu si lo va” tiin kan hmu a. Amaherawhchu, Paula tawngkam ngei tih theih, Tirh 22:9-ah chuan, “Ka thiante chuan eng chu an hmu na a, mi betu aw erawh chu an hre lo” tiin tarlan a ni. Chuvang chuan Tirh22:9-a inziak ang zawkin thil thlen dan indawt-ah ‘eng’ hi tarlan zawk a ni.

(Thu belh: Tirh 9:7 leh Tirh 22:9 hi thil thleng thuhmuna ngaih mahse record dan inang hauh si lo an ni. 9;7-ah “Aw zawng an hre naa….” A tih laiin; 22:9-ah thung chuan, “…Aw erawh chu an hre lo” a ti thung a. He mi chungchangah hian zawhna a awm nual sa avangin ka lo chhan tawh dan hi a ngai angiin ka han dah belh a ni.

Heng pahnihah hian a enge dik zawk  hriat a ni lova, mahse Tirh 9:7  hi a ziaktu Luka'n ‘secondary source’ (mi thusawi a hriat chhawn) mila a ziah anga a lan avang leh, Tirh22:9 hi amah  Paula sawi ngei, ‘primary source’ (a sawitu leh a tawngtu sawi ngei) anga a lan avangin; bible commentator tamtak chuan Tirh22:9 hi a rintlak zawkin an ring a. Chuvangchuan thu lakna hnar pahnih (9:7 & 22:9) rau rauah pawh - 22:9 zawk hi zirlaibu [p 21, para 2 (f) na]-ah pawh tarlan a ni ta zawk a ni.

Anania: Anania hi ‘Damaska khuaa zirtir zinga pakhat’ (Tirh 9:10) tiin leh; ‘Dan kawnga Pathian ngaihsak leh chuta Juda awmte zawng zawng hnena hmingtha’ (Tirh 22:12) tiin a chanchin kan hmu a. Thenkhat chuan Pathian inpuanna a nih avangin ‘zawlnei’ tiin an sawi bawk. Paula hnenah hian thu chi hrang hrang a sawi; i) Tirh22:;13, ii) Tirh 9:17, iii) Tirh22:14, iv) Tirh22:15,  v) Tirh 22:16 tihte a ni.

Eng leh Aw: Paulan  ‘eng’ a hmuh leh ‘aw’ a hriat hi a chiang em em a, chiang lo ruai emaw ngaihruat theih thil ang mai mai a ni lo. Eng, lo thleng hi tarlan dan a inang vek lo; i) Eng, van ata (Paula velin a lo thleng phut) Tirh9:3. ii) Van ata eng nasa tak (Paula velan a lo thleng phut) Tirh22:6. iii) Van ata eng eng emaw, ni eng aia eng zawk (Paula leh a kalpuite velah eng hmuh a ni) Tirh 26:13.

Aw, Paula hnena aw lo thlengin a sawi kan hriat theihte hengah hian kan hmu; i) Tirh9:4, ii) Tirh 9:5-6, iii) Tirh26:16, iv) Tirh26:17, v) Tirh26:18.

Baptisma: Baptisma chu Grik tawng ‘baptizo’ atanga lo kal a ni. A awmzia chu ‘hnim phum’ emaw ‘chiah pil’ tihna a ni. He hrilhfiahna hi miin tanchhan tha tawkah a ngai a nih chuan ‘Paula hian hnim phum ngeiin baptisma a chang’ tih inziak hi awm thlip thlep lo mahse, a thu bul awmzia avang hian ‘Paula hian hnim phumin baptisma a chang ngei’ (a ti duh tan) a tih theih.

Sunday, 2 February 2025

ZIRLAI 3 NA: A PIAN THAR HMAA PAULA NUN BIH CHIANNA

 Bible thu chiar tur  : Tirhkohte8:1-3; 9:1-6; Galatia1:13-14.

Thuvawn    : ‘Krista Isua, mi sualte chhandam turin khawvelah hian a lo kal,’ tih hi a rinawmin a pawm tlak em em a ni; an zinga mi sual ber ka nih hi (ITimothea 1:15).

1.  THUHMAHRUAI: 

Pathian tana mi ropui leh thawh hlawkte ‘tunhma nun’ chanchin hriat hi thil chakawm tak a ni thin. Chutiang chanchin chu vawiinah hian kan zir dawn a ni. Paula pian thar hmaa a nun emaw, a mizia tarlanna hi duhthusama tha hmuh tur a vang hle a. Bible pawn lamah phei chuan he tiang chanchin hi hmuh tur a awm lova, bible-a a chanchin mi dang sawi leh amah insawi dan lak khawm a ni tlangpui dawn a ni. 

2.  PAULA NUN BIH CHIANNA: 

Paula nun bih chianna atang hian; a mizia te, a thil lo tih tawh te, eng ang mi nge a nih leh, mi dang chunga a rilru put dan te, adt tarlan kan tum dawn a. A pianthar hmain eng ang mi nge a nih? tih hi he zirlai hmanga tarlan kan tum a ni.

i)  Mi duh fir leh kal filawr tak a ni:

Gal1:14-ah chuan: “Mi thlahtute thurochhiah chunga thahnem ka ngaih nasat bik avangin Judate sakhaw biak dan kawngah chuan ka chite zinga ka rualpui tam takte ka lehpel ta a.” a ti a. Paula hian thlahtute thurochhiah (tradition) leh Judaism hi a hre belin, zawm leh tih dik kawngah pawh thahnem a ngai hle a ni. Heng thila a fir zia leh thahnam a ngaih zia chu, “Ka chite zinga ka rualpui tam takte ka lehpel” tih hian a tarlang a. Tunlai tawng takin ‘mi duh fir leh kal filawr’ (extremist/radical) kan tih ang hi a ni hial awm e. 

Tha leh dik nia a pawm, tan lam tina em em a ni a. A tan lam thil (Judaism) humhalh tur leh chutiang nek che thei nia a hriatte dodal rap rap thin mi a ni. Tirh8:3-a kan hmuh angin -Ringtu hmasate chu in tinah luh chilhin, a hmei apaa hnuk chhuakin, tan inah a khung hial thin a ni.

ii)  Ti duhdahtu a ni:

A thiltih nena inzawmna nei ‘tiduhdah/tiduhdahtu’ tih thumal hi bible-ah vawi sawm pali (14) a awm (Tirh8:3; 9:4,5; 11:19; 22:4,7,8; 26:11,15; 1Kor15:9; Gal1:13; 23; Phil3:6; 1Tim1:13). Paulan a tihduhdah te chu; a) Ringtu-te, b) Kohhran, c) Isua a ni. 

Tiduhdahtu a nih thu hi ama insawi dan a ni a (Gal1:13, Tirh22:4; 1Tim1:12; Phil3:6). Tihduhdahna a chelek dan chu; thah tum angin a vau a (Tirh9:1), ti hlum hial kawpin a ti duhdah thin a (Tirh22: 4), ringtute an tihhlum laiin remtihpuituah a tang thin a (Tirh26:10), mipa leh hmeichhia thliar lovin a phuar thin a (Tirh22:4), hnuk chhuakin (Tirh 8:3) tan inah a khung tir thin a (Tirh22:4), inkhawmna inah pawh a hrem thin a (Tirh26:11), Isua thu sawttir a tum thin a (Tirh26:11), ram dang khua thleng pawhin a umzui thin (Tirh26:11).

Juda-ho thil chin dan (tradition) leh sakhaw biak dan (Judaism) thlirna lam  atang chuan Paula hian ‘thawk tha’ a inti maithei. Mahse,  tihduhdahna hi Pathian thinurna mei ko chhuk thei kawpa thil pawi a ni a (Jer21:12), bawhchhiatna leh sualna belhchhahtu a ni a (Amos5:12), Lal Isua thil duh loh zawng tak a ni (Lk3:14). Chuvangchuan, ringtu hmasate thlirna atang chuan Paula hi ‘khawvela mi sual berte zing ami emaw, mi tihbaiawm tak’ tih tur a ni ang. 

iii)  Kohhran tibuaitu a ni:  

Ringtute a tihduhdah dan atang hian kohhran a tihbuai dan tur chu a ngaihruat theih mai awm e. Tirh8:3-ah chuan, “Saula erawh chuan kohhran hote a tiduhdah em em a, in tinah a lut a, ahmei apain a hnuk chhuak a, tan inah a khung thin” tih thu kan hmu a. Tirh9:1-ah pawh, “Saula erawh chuan Lalpa zirtirho a vau thu leh thah a tum thu a la chhak chhuak ta cheu va” tiin kan hmu bawk. 

Kohhran chu Pathian mite pung khawm leh insuihkhawmina an din, taksa pum khata peng tin an inzawm anga inzawm khawm (IKor12:12) a ni a. Chuvangchuan ringtute chunga buaina theng thin hian kohhran chu nasa takin a nghawng ang tih a rin theih a ni.

iv)  Sawichhetu a ni: 

‘Sawichhetu’ tih hi amah Paula insawi dan a ni (ITim1:12). Sawi chhiatna eng ang takin nge a kalpui erawh kan hre lo. Tirh26:11-ah chuan, ‘Isua thu sawttir a tum’ thu kan hmu a. A awmzia chu Paula hian ‘ringtute chu Isua sawichhiat tir a tum’ tihna a ni. Amahin Pathian emaw sakhua emaw a sawi chhiat bakah, mi dangte pawh chutiang thil dik lo ti tur chuan a kar tihna a ni. Tin, Tirh26:8-ah chuan, “Nazaret Isua hming kalh lamin thil tam tak ti i la thain ka ring thin a” tih thu ama sawi kan hmu a. ‘Thil tam tak’ a tih zingah hian sawichhiatna pawh tel ngei tura ngaih a ni.

ITim1:13-a ‘sawichhetu’ tih tawngkam hian mihring inkara insawi chhiatna ai mahin, sakhaw thurin emaw Pathian emaw sawi chhiatna a kawk a. Thuthlung hluiah chuan anchhe lawh hi Pathian sawi chhiatna a ni a (Lev24:11). Pathian hming sawichhetu chu tihhlum ngei ngei tur a ni (Lev24:16). Pathian zah lohna hi Pathian sawichhiatna a ni thei bawk (Rom2:23-24). A tlangpui thuin, sawichhetu chuan a sawichhiat chu diriam takin a ti thin a, zahna leh pawisaknain hmun a chang lo tlangpui thin. He tiang hi sawichhetu a nih anga Paula awm dan leh thiltih ni ta se, ‘mi sual tak, bul hnaia awm reng atan pawha kan duh loh tur zinga mi’ a ni thei awm e.

v)  Sawisatu a ni:

‘Sawisatu’ tih thu pawh hi ama insawi dan bawk a ni (ITim1:12). Tirh26:11-ah chuan, “Inkhawmna in tinah ka hrem fova…,an chungah ka kawlh em em a, ram dang khaw thleng pawhin ka tiduhdah thin a” tia a sawi thu kan hmu. He mi thuah hian ‘a kawlh zia’ Paulan a sawi a, tin ‘vantlang hmuh theihin hremna a chelek thin’ anga ngaih theih tur a awm bawk. 

He tiang mizia a neih bakah hian, a tlangpui thuin, sawisatu chuan, mi dang a sawisaknaah, tawngka leh thiltih hmangtein, mite chungah taksa natna leh rilru natna nasa tak a thlen thei a. Tin,  insawisak hmingpu chin thil tih reng rengah chuan a tuartuin a theihnghilh mai mai loh tur ‘rilru hliam’ a awm tel fo bawk. Paula sawisakna hi, kawng lehlamah ringtu hmasate hian kan tarlan dan ang zawng zawngin an dawngsawng vek lo thei a. Amaherawh chu, he tiang ang hi mi sawisak chingte leh an thiltih sawhkhawk awm dan a nih chuan, pawl thenkhat tan chuan mi sawisatu chu ‘mi tha tia sawi theih rual loh’ a ni.

vi)  Mi sawi kai khawpa - mi thianghlimte chunga tisual thin a ni:

Tirh9:13-ah chuan Anania hnenah Pathian thu a lo thleng a. Anania chuan, “Lalpa, chu mi (Saula) chu Jerusalem khuaa i mi thianghlimte chunga a tihsual tam zia thu mi tam tak kaah ka hria a ni” tia a sawi thu kan hmu a. Mi thianglimte chunga Paula ‘tihsual tam zia’ hi mi pahnih khat mai pawh ni lo, ‘mi tam takin’ an hria a. An hria mai ni lovin ‘an sawi duh hle’ ni awm tak a ni. 

Thil tihsual tamtak hi mi ngaihven zawng a ni vek lo ang bawkin, sawi chhawn tlaka ngaih loh thil tihsual a awm bawk. Paula thil tihsual erawh hi chu a langsar a. Mi ngaihven zawng tak pawh niin a lang. Chuvang chuan, Paula thil tihsual hi ‘thil te-tham a ni lova, a sualna pawh hi thil ho tak a ni lo’ kan ti thei ang. Tin, vawi khat thil tisual mai a ni lo tih a chiang a. A tum reng vanga tisual nawn fo thin tih pawh a hriat theih (Tirh26:8). Chuvang chuan, mi thenkhat tan ‘misual hmingthang tak emaw hriat hlawh tak’ tih tur zing ami a ni hial awm e.

vii)  Mi hlauhawm tak a ni:

Damaska khaw bula a thil tawn hnuin Paula hian Jerusalem hi kum thum (3) hnuah chauh a tlawh a (Gal1:18). Jerusalem khua a tlawh tum chuan zirtirhote chu pawl a tum a; amaherawhchu, “An ni erawh chuan an zain ani chu an hlau a. Zirtir a ni ve tih an ring lo,” tiin Tirh 9:2-ah kan hmu. 

Damaska leh Jerusalem inkar hi mel 135.6 (218KM) vela inhlat a ni a. A nun danglam hnu, Jerusalem a tlawh hma kum thum (3) chhung hian a chunga thil thleng chanchin hi Jerusalem-a zirtirhote hian an hre tawh ngeiin a rinawm. Amaherawhchu, chutiang chung pawh chuan zirtir a ni ve tih an ring lo fo va. A nun a danglam hnuah pawh ‘mi rin kai lo’ anga ngaih theih turin a awm a. A chhan ber pawh, sulhnu pawr a tunhma hunah a lo hnutchhiah nasat tawh vang a ni. Miin an tih a, a ruka an hlauh hial khawpin a lo che rawva tawh tihna a ni a. Mi dang tana tihbaiawm khawpa thil ti thin mi nia a lan avangin Paula hi mi tam tak tan ‘mi ngainatawm lo tak’ a lo ni tawh thin a tih theih a ni. 

3.  KHAIKHAWMNA:

Sulhnu lian tham leh tawmkailo hnutchhiah thin mahse Pathian hnathawh ropui tak leh piantharnain chutiang mite nun a tih danglam theih si zia hi Paula nun atang hian fiah takin kan hre chhunzawm zel theiin a rinawm. 

Kan zir tawhte hetiang hian lo khaikhawm i la;

i)  Paula chu mi duh fir leh kal filawr kan tih ang mi a ni a. Tan lam lana tak, a tan zawng nektu nia a hriatte pawisa hauh lova do let thin a ni.

ii)  Tiduhdahtu a ni a. A tihduhdahna tuartute tan chuan ‘khawvela mi sual ber zing ami’ tih mai tur khawpa tihduhdahna run thlak chelektu a ni.

iii)  Kohhran tibuaitu a ni a. A vau a, tihhlum duh hial khawpin mi dang chungah rilru a pu a, ringtute inahte lutin hmeichhiah leh mipa pawh thliar lovin a hnuk chhuak a, tan inahte a khung tir a. Kohhran a chawh buai dan hi namen lo tak a ni.

iv)  Sawichhetu a ni a. Rilru chhe tak puin thil a ti a. Mi dang bula awm ve tlak lo ang hiala ngaih theih turin a awm thin.

v)  Sawisatu a ni a. Taksaa leh rilru lama hliam mi tam tak neih tirtu a ni. Mi a sawisak avanga ‘mi tha tia sawi rual loh’ mi tam tak tana ‘mi sual’ a ni. 

vi)  A thil tihsual mi tam takin an hriatpui, an sawi huai huai khawpa thil tihsual langsar nei, misual hriat hlawh tak a ni.

vii)  A thil lo tih tawhte avanga mi dang tana rinzawh harsa tak, an hlauh ruk hial khawpa tihbaiawm taka thil lo ti tawh thin a ni.

viii)  Mihring thlir dan atanga ‘tlaktlaina reng nei lo leh inhmuchhuak thei si lo’ kan tih ang zing ami a ni.

ix)  He tiang mi hi ni thin mahse Pathian hnathawh ropui tak chuan nun hi thlakthlengin a ti danglam thei takzet a ni.

SAWIHO TUR:

Paulan ‘Ka ni’ tia amah a insawina hi ‘a tha lam’ leh ‘tha lo lam’ bible-ah tam tak a awm a, chungte chu sawi ho (inhriat siak) ni se.

ZIRLAI PUITU:

Piang thar/pian tharna: Piang thar/piantharna tih thumal hi Paula tawngkam a ni lova, tin, chhan hrang hrang avanga he thumal kohhran huang chhunga hmang duh lo, kohhran thenkhat leh baptist kohhran zingah pawh tam tak an awm. A tlukpuia ngaih theih tawngkam dang; siamthar lehna, Pathian mi hriat, mi thianghlim,  Krista Isuaa tihhran, chhandam tihte leh tawngkam dang tam tak a awm a. Amaherawh chu, he zirlai chhunga kan sawi tum nen heng ho hi inhmehin a lang lo. Chuvang chuan, piang thar/piantharna tih thumal hi kan hmang chhunzawm zel (dawn) a ni.

Judaism: Judaism chu kawng hnihin a sawifiah theih; i). Juda ho nun leh khawsak dan, an thil chin, an inenkawl dan, etc sawina a ni a. ii). Juda ho sakhaw rindan leh kalphung zawmtute awm dan sawina a ni bawk.

Tihlum hial kawpin: Paula hian mi a tihhlum thu kan hre lo a. Amaherawh chu tihduhdahna avanga ringtute chunga thihna khawp a thlen laiin ‘tihhlum remti lamah’ a tan thu Tirh 26:10 kan hmu. Stephena lunga an den hlum laiin ‘a thih a remti’ bawk (Tirh 7:60). Paulan a thiamthu Agrippa hmaa a sawi tumin, “An tih hlum laiin thihhlum remti lamah ka tang bawk thin a” a ti a (Tirh 26: 10-11). He mi thu vek hi mipui hmaa thiam thu a sawi tum chuan, “He kawng amite hi tihlum hial khawpin ka tiduhdah thin” a ti thung (Tirh 22:4-5). Tirhkohte thiltih ziaktu hian ‘thu lakna hnar’ inang lo a hmang a nih loh chuan Paula hian a thu ngaithlatute azirin thil thleng inang hi a sawi dang hret a ni thei a. Tin, hyperbole tia an vuah, a inziak ang ngau ngaua lak hleih theih loh uar taka thusawi dan tam tak a awm a. Chutiang ang chu Paula hian a hmang a ni thei bawk.

Mi ten an hlau: Tih hi ‘Mite hlauh a ni’ tih tur a ni a. Mizo tawnga ziahin chhiar sual a awl hle a. Chuvang chuan ‘Mi ten an hlau’ tiin a tlangpuiah dah a ni.

Mahni insawina: Mahni insawina (I am saying) hi Lal Isua pawhin a nei nual a. Entir nan; Chhang nung ka ni, khawvel entu ka ni, kawngkhar ka ni, beram vengtu tha ka ni, thawhlehna leh nunna ka ni, kawng leh thutak leh nunna ka ni, Grep hrui ka ni, tihte a ni a. Paula pawh hian chutiang chu tam tak a nei a, ‘tirhkoha vuah tlak loh’ tih pawh hi chu tiang zing ami chu a ni.

Sunday, 26 January 2025

ZIRLAI 2 NA: PAULA TE CHHUNGKAW CHANCHIN

Bible thu chiar tur  : Philippi3:4 – 6; Tirhkohte22:25 – 29.

Thuvawn    : Tin, a ruat lawkte chu a ko bawk a; tin, a kohvate chu thiam a chantir bawk a, tin, thiam a chantirate chu a chawimawi bawk a (Rom 8:30).


1.  THUHMA HRUAI:

Paula chhungkaw chanchin chhuina hian a mimal nun chanchin hriat belh turin min pui theiin a rinawm a. Chuvang chuan he zirlaiah hian an chhungkaw chanchin kan zir dawn a ni. 


2.  PAULA LEH A CHHUNGTE CHANCHIN BIBLE-A KAN HMUHTE:

Tirkohte Thiltih leh a lehkhathawn hrang hrangte atanga kan hriat danin; Nu leh Pa a nei a, a Pa chu Pharisai a ni (Tirh23:6). Israel thlah, Benjamin chia mi, Hebrai mi ni bawk a ni (Phil 3: 5). Juda mi, Kilikia rama Tarsa khua a ni a (Tirh22:39). Rome khua leh tui nihna nei a ni (Tirh16:37; 22:25-29). 

Tirh 23:16 atanga kan hmuh angin, Paula hian farnu a nei a. Andronika leh Junia chu Paula chipui an ni (Rom16:7). Pathian rawng bawla hun puma a inhman tawh hnuin, puanin siam hna a thawh thu kan hmu (Tirh18:3). Tin, rim taka hna thawk thin a nih thu leh, mite entawn atana insiam thin mi a nih thu kan hmu bawk (2Thess 3:8-9). Heng hian an chhungkaw hlimthla eng emaw chen a tilang a. Tawite tein, heng a chunga tarlan thenkhat hi kan zir belh dawn a ni.

3.  PAULA NU LEH PA:

Kum zabi 4-na huna Pathian thu thiam tak Jerome-a chuan, “Paula Nu leh Pate hi Galilee hmuna Gischala (gis-chal-a) atanga lo kal an ni” a ti a. Hei hi pawm tlak a ni em tih erawh hriat a ni lo. Paula Pa chanchin bikah hian Pharisai a nih thu bak chu (Tirh23:6) hriat belh tur a tlem hle a. Chutiang bawk chuan, a Nu chanchin pawh hriat tur a awm lo.

Phil3:4-6 thu atang hian, Paula Nu leh Pate hi engang mi nge an nih, eng chhungkua nge an din? tih tlema zawng a hriat thei a;

i)  ‘Ni riat nia serhtan’ tih chuan, Paula Nu leh Pate hi Pathian Dan leh hnam chin dan (tradition) ngai pawimawh mi an ni tih a tilang a.

ii)  ‘Israel thlah ami’ tih chuan, mipa rorelna chhungkaw ziding kal zel; Juda hoin thui tak an chhui thei angin, chutiang zirtirna chu Paula pawh hian a Nu leh Pa hnen atangin a dawng tih a tilang a.

iii)  ‘Benjamin chi a mi’ tih chuan, hnam rinawm, helna rilru pu lo chhungkua atanga chawr chhuak a ni tih a kawk a.

iv)  ‘Hebraite laka Hebraia piang’ tih chuan a Nu leh Pa hi Hebrai mi, Hebrai fir tak an nih zia a tarlang a.

v)  ‘Dan lamah chuan pharisai’ tih chuan, sakhaw pawl khermei ber (Tirh26:5) chhungkua leh inkaihhruaina zui thin an nih zia a tarlang bawk.


4.  KILIKIA RAM TARSA KHUA AN NI:

Paula’n, “Kilikia rama Tarsa khuaa mi, khaw namena awm ka ni lo” (Tirh 21:39) tia a sawi, a pianna ni bawk, Tarsa hi khawpui hausa leh Rom sawrhkar chhiah awl khua a ni a. Paula pianna khua a nih bakah, khualehtui nihna a neihna hmun a ni (Tirh 21: 39; 22:3). Savun atanga siam puan leh puanin siam kawngah a hmingthang hle a. Hnam hrang hrang nun zia pholanna khawpui (centre of culture), zirna hmunpui (University City), Grik-ho finna (Stoic philosophy) lama mithiam tam tak chhuahna leh chenna khawpui, adt tia hriat a ni. Zirna leh finna lam thil an tuichilh bikna hi mi tam takin Tarsa an fakna a ni a. Grik-ho khawpui ropui tak; Athens leh Alexandria khawpuite nen khaikhin theih khawpa khawpui ropui a ni.


5.  AN CHENNA KHAWVEL MI NIHNA AN NEIH TE:

i)  Hebrai mi nihna: 

Paula leh a chhungte hi, Kilikia rama Tarsa hmuna awm an ni a. Judai ram pawna awm - amaherawhchu, Hebrai tawng hmang, Benjamin chhungkua, Israel mi ni si an ni. An chhungkaw nihna (identity) hian an tan hmun pawimawh a luah takmeuh a. An thlahtute bakah, an chawr chhuahna te, eng ram leh hnam mi nge an nih? tihte pawh a tarlang a. Judaism zirtirna leh thurin zulzuia ngaihtuahna seng leh chutiang rilru pu tawh thin an nih zia a tarlang bawk. Hebrai mite khawvel hip phak thil zawng zawng deuhthaw pawh Paula leh a chhungte hian an rilru leh nun kaihruaitu atan an lo hmang ve tawh thin a ni. 

An chhungkaw nihna hian a pianthar hnua a Pathian thu pawm danah  pawh nghawng a neiin a lang. Thu leh hla lama a kutchhuak te, hnial khan a hriat dan te, Thuthlung Hlui lehkhabu thenkhat atanga thu inhmeh leh awmze nei lakchhawn (quote) a thiam zia te, mi dang hmachhawn a thiam zia te, tehkhin thu awmze nei tak tak hmanga thu hrilhfiah dan a hriat ziate, adt hian mi danglam tak a nih zia an tarlang a. Chu a danglamna chu ‘Hebrai mi a nih avanga a neih’ tih hi mi thenkhat pawm dan a ni.  


ii)  Grik nun tawmpuitu:

Grik nun tawmpuitute  hi Hellenist (he-le-nist) an ti a. Hellenist chu Grik awp ram ni mek leh lo ni tawha hnam hrang hrang; an mahni tawng leh nun phung (culture) bak, Grik ho nun dan, tawng leh sakhaw thil tih lachhawnga, an hnam tih dan leh Grik chin dan la kawpa khawsate sawina a ni. Chutiang Grik ho nun dan leh khawsak phung, sakhuana thil thlenga a darh dan chu hellenization an ti a. Hellenization chu kum zabi 4-na atang daih tawha intan a ni. 

Paula-te chhungkua khawsakna Tarsa pawh hi Rom sawrkar ram bung pakhat a ni a. Rom-in a awp hma atang tawha Grik-hovin an awp tawh, Grik nun phungin nasa taka a hrual leh a chhiahpiah khua a ni. Chuvang chuan Tarsaa awm mi tamtak chu Grik nun dan nasa taka la chhawng thin Hellenist an ni a. Paulate chhungkua pawh hi Juda Hellenist an ni.


Heng an chhungkaw nihna avang hian Paula hian Grik tawng a thiam hle a. Hnam hrang hrang nun phung leh ziarang pawh a hria a. Grik ho finna (stoic) leh zirtirna pawh a hre hlea ngaih a ni. Heng hian a pianthar hnuin a rawngbawlnaah nasa takin a pui a. Ram hrang hrang a dai dar danah te, hnam hrang hrang a hmachhawn dan te, he tiang ti tura inpeihna a neih thin danah te leh, mi dang a hmachhawn turte azira mahni insiamrem a thiam ziate, adt hian hellenist an nih avanga nihlawhna a neihte an tarlang a ni.

iii)  Rom mi nihna.

Hebrai mi leh hellenist mi an nih bakah, Paula-te chhungkua hian Rom mi nihna an nei a. Amaherawh chu, Juda hellenist, Tarsa leh hmun dang, Rom-in a awp ramtea awm zawng zawng hian Rom mi nihna hi an nei vek lo. Nu leh Pate hnen atangin erawh awlsamtea inrochun mai theih a ni. Jerome-a chuan, “Tarsaa an awm hnuin indona avanga mitang chhuak lehte chawimawina Rom-in a pek thin atanga Paula Pa hian Rom mi nihna hi nei a ni” a ti a. He a thu sawi hi thu belhchian dawl a nih leh nih loh a chiang lo. 


Amaherawhchu, B.C.36 kumin, Rom sipai lal Mark Anthony-a chu Kilikia bial roreltu a nihin - zalenna te, dan hnuaia hamthatna leh khualehtui nihnate mi tamtak hnenah a pe a. Chu chu roreltu lal Agustusta chuan a pawmpui ngei tih hriat a ni. Tin, Rom sawrhkar thawhpui that avanga a khaw puma khualehtui nihna Rom-in a pek an awm bawk. Paula Nu leh Pate pawh hian Rom mi nihna hi an nei ngei a, chu chu;

a)  An thlahtute hnen atanga an neih chhawn a ni thei a. 

b)  Rom tana an hna thawh that avanga an dawn a ni thei a. 

c)  A leia an lei a ni thei bawk.

He mi zarah hian Paula chuan, “Rom mi renga piang ka ni”(Tirh 22:28) a tih theih phah a. Rom mi nihna chuan hamthatna tam tak a nei a, chungte chu;

a)  Vote an nei a, vantlang huap inthlanah an chuh thei.

b)  Rom sawrhkar humhalhna hnuaia awm an ni a. Zalen takin Rom lal ram chhung hmun tinah an chengin an zin kual thei.

c)  Thil neih kawl theihna an nei a, chhiah thenkhatah ngaihhnathiam theih an ni.

d)  Phuar leh vuaka hrem ngawt theih an ni lova; dan anga thiamloh chantir an nih loh chuan, thi tura rorelna an chunga lek kawh theih a ni lo.

e)  An thiam thu sawi turin rorelna sang zawk an phut thei.

Heng Rom mi nihna avanga hamthatna hian nihlawhna leh remchanna tam tak Paula hi a siam sak tih a hnua a chanchin kal zel atangin kan hre thei a. A zin veivahna leh a khawsakna tam tak hi Rom lal ram chhung a nih avangin, Rom mi nihna bakah, a chunga nihna dangte pawh hi atan chuan a passport leh visa, Chanchin Tha hrila a vahvelna tur atana tangkai em em, Pathian tana mi tangkai leh mi danglam bik a nih theihna tura puitu an ni ta hial a ni. 

6.  AN CHHUNGKAW DINHMUN LEH INENKAWLNA:

Tarsa khua a piang, Rome mi nihna nei mah ni se, Paula-te chhungkua hi Judah ho rin dan leh tih dan khauh taka kengkawh thin chhungkua an ni. An chhungkua hi, Juda darh ho (diaspora) zinga chhiar theih, Grik-ho nun phung chin larna hmuna awm (hellenized city) an ni a. Judai ram ni lo, ram danga khawsa leh seilianho hi, Juda hnam; Judai ram chhunga chengte ai maha hnama fir zawk an awm thin a. Paula-te chhungkua pawh hi chutiang zinga mi chu an ni. A chanchin kan hmuh thenkhat te (Tirh 21:39; 22:3; 2Kor 11:22; Rom 11:1; Phil 3:5; Act 26:5; Gal 1:14) hian ‘hnama chiang tak leh chutiang chhungkuaa seilian’ a nih dan pawh min kawhhmuh thei a ni.


Tirh23:6-ah, “Pharisai ka ni a, Pharisai fapa pawh ka ni” a ti a. Hei hian sakhaw chungchang thua an chhungkaw dinhmun a tilang thei bawk. Pharisai-ho chu;

i)  Dan kheimei taka zawm duh mi an ni a.

ii)  An thlatute nun dan chhawm nun kawnga mi duh fir tak an ni a.

iii)  Israel hnam ziding leh serh hran; Pathian nena inlaichinna thuk bik neia inngai an ni a.

iv)  Thawhlehna leh vantirhkoh a awm an ring a.

v)  Jentailte rorelna  tibo tur leh Israel thar din tura Messia beiseitute an ni.

Heng atang hian Paula te chhungkua hi sakhaw thurin inzirtirna leh inkaihhruaina kawnga mi fir leh duh uluk tak an ni ang tih a rin theih a ni. 

7.  KHAIKHAWMNA:

i)  Paula chhungte chanchin tarlanna bible-ah a tlem hle a. Farnu a neih thu leh a farnu-in fapa a neih thu kan hmu a. Andronika leh Junia te chu a chipuite an nih thu kan hmu bawk.

ii)  Paula Pa chu farisai a ni a. Farisai dan khermei tak hmang chhungkua leh chutiang anga inenkawl an ni tih bak hi Paula Nu leh Pate chanchin tarlanna a vang hle.

iii)  Kilikia rama Tarsa khua an ni a. Khawpui ropui tak, hnam hrang hrang chenna, finna leh zirna lama hmingthang a nih avangin Paula nunah heng hian nghawng a nei ngeia rin a ni.

iv)  A chenna khawvel hian nihna danglam tak pathum (Hebrai mi nihna, Grik nun tawmpuitu, Rom mi nihna) Paula leh a chhungte hi a pe a. Chu chu Paula mimal nun leh Chanchin Tha, a vahvaihpui tur tan nihlawhna tamtak siam saktu ni ngeia ngaih a ni.

v)  Hnam rilru put chungchangah te, sakhaw thilah te, hriatna leh thiamna lamah te, tawng chungchangah te, hnam dang hmachhawn kawngah te, a chheh vel ram daidar kawngah te, a chenna khawvel zir thiam kawngahte leh thil dang tamtakah ‘chhungkua leh a chenna khawvel’ hian Paula nunah nghawng a nei ngei a ni tih hi bible hrilhfiahtu tam tak pawm dan a ni.

SAWI HO TUR:

Pathian rawngbawltu tangkai tak ni turin kan seilenna hmun leh chhungkua hian mi mal nun leh rawngbawlnaah nghawng a neiin kan hria em?


ZIRLAI PUITU:

Benjamin chi a mi: Hmar lam hnamte lal Jeroboama laka an hel khan (1Lal 12:1ff), a tirah chuan “Juda hnam ngawt lo chu Davida chhungte zui tumah an awm lo” (1Lal 12:20) tih a ni a. Amaherawhchu, mi huaisen thlan chhuah mi 1,80,000 zet Juda leh Benjamin hnam atanga thlan an nih avangin (1Lal 12:21), Benjamin ho pawh hi hnam 12 zinga hel ve lo emaw, a hnua ‘Davida chhungkaw lama tang’ an ni a tih theih a. Chuvangchuan hnam 12 zingah rau rau chuan Juda leh Benjamin hi hnam rinawm, helna rilru pu ve lo, hnam ziding lehzul bika inngai thin an ni. Chu chu heng hnam pahnihte hian inchhuan nan tak an hmang thin a ni.

Kilikia: Kilikia leh a chhehvel ramte hi tunah chuan Cukurova tia hriat a ni. 

Stoic Philosophy: Stoic philosophy/Stoicsm hi hmanlai Grik-ho finna thu zirtirna, Zeno-an B.C 300 vela a tihchhuah a ni. A tirah chuan Zenonism tia hriat a ni a. Mahse Zeno-a leh a zuitute chu bathlar pakhat ‘Stoa Poikilê’(bathlar cheimawi) a an inhmuh khawm thin avangin Stoic tih an ni ta a. ‘Mahni inthunun leh tawrhchhelna hi chhungril lam atanga min tichhe thei thil laka mihringin hnehna a channa bul a ni’ tih te zirtirin; nundan tha chungchuang pali (the four cardinal virtues) an tih – finna, hmalam thlir thiamna, dikna leh felna te chu an zirtirna bulpui ber a ni bawk.

Judaism: Judaism chu kawng hnihin a sawifiah theih; i). Juda ho nun leh khawsak dan, an thil chin, an inenkawl dan, adt sawina a ni. ii). Juda ho sakhaw rindan leh kalphung zawmtute awm dan sawina a ni bawk. Judaism-ah chuan zirtirna leh ngaihdan thenkhat, Pathian mite zinga mi nihna hian mihring tan enge awmzia a neih; Dan a rinawm; khawvel dang zirtirna fawn vel kara Juda mi nihnaa chian; Messiah/Pathian Ram leh zawlneite puan lawk ‘hun lo thelng tur’ beiseite, adt hi vantlang zingah a lar a. Tin, sakhaw thurin lamah chuan, Pathian hi a awm ngei a; Pathian chu pakhat, nihna danglam bik nei, chatuan mi; Pathian hnenah chauh chuan tawngtaina hlan tur a ni; zawlneite thu hi thu dik tak a ni; Mosia chu zawlnei ropui ber leh a thupuante pawh dik tak a ni; Dan (Torah) lo chu dan dang a awm lo; Pathian chuan mihring ngaihtuah leh thiltihte a hria a, mi thate lawman pein mi sualte a hrem ang; messia chu a lo kal ngei dawn a; mithite hi an tho leh dawn, adt tihte hi an inzirtirna leh an thurin innghahna a ni.

Augustus: Augustus-a (63B.C – 14 A.D) chu Rome sawrhkar roreltu (emperor) hmasa ber a ni a. A hming tak chu Caius Julius Caesar Octavianus a ni a. Augustus hming hi Rome rorelnain (senate) kum 27 B.C a an pek a ni.

Passport leh Visa: Passport chu khualehtuite nihna (identity & citizenship) tarlanna leh, ven himna hnuaia ram danga zin vel sawrkarin a phal sakte hnena dan ang taka lehkha (official document) a pek hi a ni a. Visa chu ram danga zin turte, an zin duhna sawrhkarin; zin a phalna te, an cham rei zawng tur te, an ram tlawh tur atanga haw let leh phalna a pek hi a ni.

Juda darh ho(diaspora): Judai ram hian ram dang beihna vawi tam tak a paltlang a. Babylon leh ram dang bawihah vawi eng emaw zat hruai an ni. Bawih ata chhuah an nihin Judai rama let ve ta lo mi tam tak, ram danga awm chhunzawm an awm a. Tin, chhan dang hrang hrang avangin Judai ram chhung ni lo, ram danga awm Juda mi mi tamtak awm an awm bawk. Chung hnam awm darh ho chu ‘Juda harh ho (diaspora Jewish) an tihte chu an ni. 

Hellenized city: Grik awp ram ni mek leh lo ni tawh, hnam hrang hrang chenna, an mahni culture leh Grik culture la kawpa mi/hnam hrang hrang khawsakhona khawpui hi hellenized city a ni.

Sunday, 19 January 2025

ZIRLAI 1 NA : PAULA HUN HMALAM CHANCHIN

 


Bible thu chiar tur : Tirhkohte21:37 – 40; Tirhkohte22:1 -3.

Thuvawn : Tisaa kan awm lai khan Dan avanga duhzawng sual lo chhuakte chuan kan taksa pengahte, thihna khawpa rah turin  a thawk thin (Rom7:5).


1. THUHMAHRUAI

He zirlaiah hian Paula hun hma lam chanchin kan zir dawn a, zirlaiah hian;  a pian kum, a hming, a pian hmang, zirna lama a dinhmun, nupui a neih leh neih loh chanchinte  kan tarlang dawn a ni.


2. PAULA PIAN KUM:

Paula hi Kilikia rama Tarsa khuaa piang a ni a (Tirh 22:3). A pian kum hi bible hrilhfiahtu tamtak chuan  A.D. 6 leh A.D.10 inkar a nih an ring. A pian hun ti awihawm turin ‘bible pawn lama thil thleng’ (external event/evidence) an tih, thil hlui chanchin ziahna a awm nual a. Chung zinga pakhat chu lo tarlang i la;

Isua hun laia ramawptu (governor) Pilata kha A.D 36 ah Marcellusa’n a thlak a. Ramawptu inthlak hun lai vel hi Stephana martar lai leh kohhran hmasain tihduhdahna a tawrh lai a ni. Stephana lunga an den hlum lai hian Paula hi Saula tiin tarlan a ni a (Tirh 7:60; 8:3). Tin, Tirhkohte Thiltih buah hian Paula chanchin sawi nan ‘tlangval’ (Tirh 7:57), Grik tawngin ‘neanias’(nia-nis) hman a ni. ‘Neanias’ chu thalai kum 25 atanga kum 40 inkar sawi nan hman a ni a. Chuvang chuan, AD 36 kum hian Paula hi kum 25 atanga kum 40 inkar a ni tih a chiang ta a. A hming lo lan hmasak hun leh hmun te ngaihtuahin O.M Rao chuan, “Stephena martar lai hian Paula hi kum 30 bawr vel a ni ang” tiin kum bithliah neiin a sawi a. Hei hi vantlang pawm thiam zawng tak pawh a ni a, chuvang chuan Paula pian kum atana A.D. 6 -10 inkar pawm mai hi a hahdam thlakin a rinawm.

3. A HMING:

Paula’n a pianthar thu a sawina tih loh (Tirh22:7; 26:14), Tirh13:9 hma lam zawngah hian a chanchin sawinaah a hming hi ‘Saula’ tiin tarlan a ni (Tirh7:58; 9:1; 9:4,17). Saula chu Hebrai tawng ‘Sa’ul’ atanga lak a ni. A awmzia chu –‘dil/dil sak’ tihna a ni a. A lehkhathawn sawm pathum (13)-ahte hian ‘Paula’ tiin kan hmu a. Paula tih chu Paulus (Latin) leh Paulos (Grik) atanga lak niin, a awmzia chu ‘te/tlawm’ tihna a ni. 

A hming hi Rom mi leh sa chhungkuaa hming hriat hlawh tak a ni a. ‘A pianthar avang emaw, a nun a lo danglam tak vanga ‘Saula’ ni thin kha, ‘Paula’ lo ni ta’-a sawi an awm a. Mi thenkhat chuan ‘Hebrai mi a nihna (Saula) leh, Rom mi a nihna (Paula) anga hming pahnih (2) a neih sa ve reng’-ah an ngai thung. 

Heng hming pahnih (2) zinga a pakhat (1) zawk ‘Paula’ hman lar emaw, a put lar tak zawk chhan hi hriat a ni lo va. ‘Paula’ tia a lo lar tak zawk chhan awm thei hrang hrang te chu;

i) Rawng bawla a pen chhuahin, Pathian-in Jentail mite tana tirhkohva a ruat thu leh amah pawhin Jentail mite tihkoh a nih thu a tarlan kan hmu a (Rom11:13; Eph3:8, etc). Rawng a bawlna tur hnama a inbarhluh theihna remchang tak a nih avangin Paula tia koh leh hriat hi a duh zawk a ni thei.

ii) Jentail mi ten amah koh nan ‘Paula’ tih hi an hmang duh zawkin, an hmang rim zawk a ni thei. 

iii) Rom sawrhkar rorelna hnuaia awmte tan Rom mi nihna hi a hlu hle a. Chu chu a rawngbawl zelna atan a tangkai dawn a, chuvangin ‘Paula’ tia miin an hriat hi a duh zawk a ni thei.

iv) Damaska kawnga a thil tawnin, a nunah danglamna nasa tak a thlen hnuin thlarau lama a lo danglamna chuan tisa thilah pawh nghawng nei se tiin ‘Saula’ aiin ‘Paula’ tia hriat a thlang zawk pawh a ni thei bawk. 

Paula hun lai hian hming pakhat ai tam neih hi mi tamtak nih dan ve reng a ni a. A damchhung hun tam zawk kha a chipuite zingah emaw, Grik nun tawmpuitu Juda ho (hellenizer) zingah hmang ni se, ‘Saula’ tiin kan hre lar zawk maithei. Mahse, Jentail mite zinga tirhkoh a nih avang leh, Rom awp ram chhunga a chipuite vek ni lo zinga Pathian rawngbawltu a nih avangin ‘Saula’ aia ‘Paula’ a lar zawk hi a inhmehin, thil nih phung ve reng angah pawh a ngaih theih a ni.

4. A PIAN HMANG:

2Kor10:10-ah, “A lehkha thawnte chu a ritin a khauhva, a taksa lam erawh chu a awm nem a, a tawng pawh a sitawm a ni” tia miin a chanchin an sawi dan, Paula sawi chhawn kan hmu a. Hei lo hi a pian hmang awm ang tur bible-ah tarlanna a awm lo. 

Kum zabi pahnihna laia ziah ‘Paula Thihtihte’ (Acts of Paul) chuan, “Khan hniam, chal kolh, ke kual lam, taksa inphut, mithmul bit, hnar kul, nelawm hmelpu tak” angin a tarlang a. Hei bak hi thu lakna hnar tha a awm loh vang nge, Paula pian hmang chanchin ziaktu tam tak chuan thu lakna hnar berah an hmang nghe nghe a ni. 


5. ZIRNA LAMA A DINHMUN:

Paula zirna hi chhungkua atanga intan a tih theih. Nu leh Pa ten fate zirnaah hian mawh phur ve ve  mahse, Juda-ho zingah chuan - mipa fa zirnaa mawhphurtu chu ‘Pa’ a ni. 

Pharisai a nih thu leh Pharisai fapa a nih thu (Tirh23:6) te, Pathian tana mi thahnemngai tak (Tirh 22:3) a nih thu bakah, thlahtute thurochhiah chunga thahnem ngai nasa bik (Gal1:14) a nih thu te, Judate sakhaw biak dan kawnga a rualpui tam tak lehpelh (Gal1:14) a nih thu te, rim taka thawk chunga ei thin (2Thes3:8) a nih thu leh, puanin siam thiam (Tirh18:3) a nih thute kan hmu a. Heng hi chhungkua atanga a zir, a bikin Nu leh Pa te hnen atanga a chhawm ngei a nih a rinawm. 

Juda ho lehkhabu Talmud (tal-mut)-ah chuan, “Naupang kum ruk (6) hnuai lam chu zirlai a tan la suh la, hriatna zir turin bawngpa angin nawr lui suh” tih a awm a. Chuvang chuan inchhungkhur pawn lam zirna hi Paula hian kum ruk (6) a nihin a tan chauhvin a rinawm. Rimawi leh a kaihhnawih zir tura mipa naupang biak ina (synagogue) tirh hi Juda ho thil chin than a ni a. Rimawi bakah, Pathian thu chhiar leh mipui hmaa sawite an zir a; Synagogue hazan (si-na-gok ha-zan) ‘biakin hla hruaitu’ an tih chuan a zirtir thin. 

Kum sawm (10) an nihin zangkhai takin Dan (law) an zir tan a. Thianghlimna dan leh naupang than lenna atana puitu thil dang pawh an zir a. Heng bakah hian chhungkaw khawsa theite chuan, an fate chu kum sawm pathum (13) leh a chung lam an nihin, Jerusalem-ah lehkha zir turin an tir bawk thin.

Tirh22:3-ah ‘Gamaliela ke bula zira sei lian’ a nih thu kan hmu a. Paula pawh hi a naupan lai, mipa naupang fel tak a nih tawh hnuin, zirna chhunzawm turin Jerusam-ah a awm niin a lang (Tirh26:4). Gamaliela chu a hun laia zirtirtu ropui bera ngaih a ni a. Zirtirtu (Rabbi) aia sang leh dinhmun ropui, an zahawm leh phu avanga zirtirtu nihna sang zawk (Rabban) an pek hial a ni. Gamaliela hnen atang hian Juda dan khermei tak zirin, “Dan thua felna lamah chuan sawiselbo ka ni”(Phil 3:6b) ti thei khawpa zir a ni. 

Tunlai ang diak diakin pawl indawt dan (grade) ang hi hmanlai chuan a awm lova. Zirtirtu an neih ropui leh hmingthan dan azir te, an thil hriat chak leh hriat tam dan azir te, an rualpuite laka an chungchuan dan azir te, vantlang zinga an hmingthan dan leh dinhmun pawimawh an luah dan azirin eng ang mi nge an nih tih hi miin an teh dan a ni. He tiang ang thatna (quality) zawng zawng hi Paula hian a nei a; chuvang chuan Pa ropui leh thiamna sang tak nei tia hriat hi a sual lo a ni.

Tawng chi hrang hrang hria leh hmang thiam a ni a. Juda/Hebrai mi chhungkua atanga piang a nih vangin Hebrai tawng a thiam a (Tirh21:40). Aramaic tawng hi Hebrai tawng nen a inzul avangin a nal hle tura rin a ni. Tin, Juda hnam ni si, tawng tualleng atana Grik tawng hmang (hellenist) zinga piang leh a hun tam tak hmang a nih avagin Grik tawng pawh a thiam a (Tirh 21:37). Kilikia hi Rom sawrkar awp ram a nih avangin, Latin tawng pawh a thiam ngeiin Robert Raymond, ‘Paul, Missionary Theologian’ tih ziaktu leh mi thenkhat chuan an ring.

Tirh22:3ff ah hian Paula’n, ‘Kilikia ram Tarsaa piang a nih thu’ a sawi a. Tarsa khua hi khawpui ropui tak, hnam hrang hrang leh tawng hrang tam tak hmanna, Grik ho finna leh zirtirnaa mi thiam awm khawmna, zirna kawnga Athens leh Alexandria khawpui el pha khawpa hmingthang, sumdawnna khawpui, adt a ni. Chutiang hmuna piang leh a hun tam tak hmang a nih avangin ‘mi danglam tak’ ni tura a mamawhte dawng leh paltlang tawh a ni ang tih a rin theih.

Heng bakah hian Bible-a kan hmuh angin, Judate sakhaw thila a rualpui tam takte lehpeltu a ni a (Gal1:14). Roreltute (sanhedrin) leh an rorelna (council) aiawh ang maia Stephana thi tur ‘remtitu’  a ni (Tirh 7:60). Tin, zirtirho phuar chunga Jerusalem-a a hruai theih nan puithiam lal ber lehkha dil chhuak thei a ni a (Tirh 9:2). “Mi dang rengin tisa chunga rinna nghahchhan neia an inruat chuan, kei ka inruat lehzual a ni” (Phil 3:4) ti hial khawpa mi dang aia chhuan tur neia inhria a ni. 

6. NUPUI A NEIH LEH NEIH LOH THU:

‘Paula hian nupui a nei em?’ tih hi mi tam tak zawhna a ni. A kutchhuakahte hian a nupui chanchin tarlanna a awm loh avang leh, hmun thenkhatah nupui nei lo anga ngaih theih tura thuziak a awm avangin, ‘nupui a nei lo’ tih hi mi tam zawk pawm dan a ni.

1Kor7:8-ah chuan, “Lengtulte leh hmeithaite hnenah chuan heti hian ka ti a ni; keimah ang tak hian awm sela an tan a tha ang” a ti a. ‘Amah ang taka’ awm tura a duhna hi a tawngbul lama a awmzia chu ‘nupui nei lo’ a ni. 

7. KHAIKHAWMNA:

A hnuai ami ang hian a chanchin khaikhawmna lo tarlang i la;

a) Paula hi A.D. 6 – 10 inkar vela piang, a chanchin lo lan tan laia kum 30 bawr vel (30 tling lo deuh emaw, 40 hnuai 30 chung lam) nia ngaih a ni.

b) A pianthar vang emaw, a nun danglam tak vang a ‘Saula’ ni thin kha ‘Paua’ tia hming thar nei ta a ni nge ni lo a chiang lo. Hebrai mi a nihna (Saula) leh Rom mi a nihna (Paula) anga hming pahnih a neih saa ngaih erawh a ni.

c) ‘Paula Thihtihte’ (Acts of Paul) buin a pianhmang a tarlan dan hi rintlakah kan ngai dawn a nih chuan, Paula chu; ‘Khan hniam, chal kolh, ke kual, taksa inphut, mithmul bit, hnar kul, nelawm hmelpu tak’ a ni. ‘Mi zawiawi leh nelawm hmelpu tak’ pawh a ni.

d) Paula zirna chu chhungkua atanga intan a ni a. Pa ropui tak rabban Gamaliela ke bula zir leh seilian a ni. Mi tamtak lehpel khawpa theihna nei a ni. Inchhuang tur ni se, tisa thila chhuan tlak nei a ni. Zirna leh hriatna kawnga hmasawn turin a seilenna leh a chenna khawvelin a zir hle a. Tawng thiam lamah pawh thiamna sang tak nei ten an thiam thin - Hebrai, Aramic leh Grik tawng thiam, Latin pawh thiam tura ngaih a ni.

e) A tir atanga nupui nei lo a nih leh nih loh chiang takin a hriat theih lova. Rawng a bawl hnuah erawh ‘nupui nei lo’ anga ngaih theihin a awm.

SAWIHO TUR: 

‘Zir thiamna leh zir sanna’ hi Pathian rawngbawl turin eng chena pawimawh nge? Sawiho ni se. 


ZIRLAI PUITU:

Marcellus-a hun thlenga ramawptu (governor) indawt dan chu: Coponius (6-9AD), Marcus Ambivulus (9-12AD), Annius Rufus (12-15AD), Valerius Gratus (15-26AD), Pontius Pilate (26-36AD), Marcellus (36-37AD) a ni a. Marceleus-a hnua ramawptu chu Marullus-a a ni. Mi thenkhat chuan Marcellus-a hi roreltu (governor) tak ni lo, Marullus-a hnuai a officer pakhat, official-a a thiltih record chhui zui tur pawh a awm lo, Roman prefect (rome sawrkar hnuaia ram roreltu) tak tak nihna pawh nei lo niin an sawi. History-a a hming a lo lan hun (36AD) erawh thu belhchiandawl tak a ni.

Hming pahnih nei: J.B.Frey chuan “Lei hnuai thlan, Rom khuaa an hmuhchhuahah chuan, Juda hming inziak tam tak zinga a zahve zet chuan Hebrai hming bakah Latin hming an nei a, hmun ngaa thena hmun hnih zet chuan Grik hming an nei” a ti. Hming pahnih put/neih hi Paula hun lai hian an ching viau niin a lang.

(Paulan hming pahnih a neih chungchangah, ZIRLAI PUITU atana ka ziah tawh, a hnua ka paih leh hi a chik zui peihte tan kan dah leh hrim hrim ang e. He tiangin….

A pian thar veleh, ‘Saula ni thin chu Paula ni ta’ anga zirtirna awm thin hi, a dik ang nge dik lovang tih chungchangah  vawiin (21.04.2020), Easter Sunday thupuiziak tura ka inbuatsaih laiin, ka rilruah a lo awm a. A chhan kawng hrang hrangte;

i) A pianthar lai, hlim leh a hnu kum thum thlengin ‘Saula’ a la ni reng (Tirh 9:20-25; Gal 1:15-17)

ii) A pianthar hnu atanga kum 3 a vei hnu pawhin ‘Saula’ tho a la ni (Tirh 9:26-30)

iii) Tarsa khuaa an tirh hnu (Tirh 9:30) leh Barnaba’n a zawn hmuh leh (Tirh 11:25-26) inkar hi kum eng emaw zat (kum 6 - 8 ? vel, zirlai buah ka ziakin ka hria?)  a ni a. Heng hun chhung pawh hian ‘Saula’ tho a la ni.

iv) Barnaba’n a zawn chhuah hnuin, Antiokei khuaah chuan kum khat zet kohhtante inkhawmnaah an tel ve thin a (Tirh 11:26). ‘Saula’ a la ni reng.

v) Tichuan kum khat hnuin, Barnaba nen 1st missionary journey an nei ta a. Selukai atangin Kupra thliarkar an pan a. Heng hun chhung zawng pawh hian “Saula’ tiin a hming hi record a la ni.

Tichuan, Paphos khua atangin “Paula’ tiin a hming hi record chauh a ni. Chuvang chuan “Saula’ aia “Paula’ hman a ni ta zawk hi;

- Jentail ho zinga rawngbawltu a nih vang te, 

- Rom lal ram chhunga Rom mi nihna hmingpu chunga rawngbawlin (vah vel) remchanna a siam sak zawk dawn vangte niin a ang hle

Grik nun tawmpuitu Juda ho (hellenizer): Grik hoin nasa taka ram an zauh atangin hellenization  a intan a. Ram an zauhna hmun apiangah an tawng, culture leh sakhua nasa takin an theh darh thin a, chu hellenization a ni. Juda-ho hi Judai ram chhung chauh ni lo; an chheh vel ram hrang hrangah an darh avangin, an pianpui tawng anga Grik tawng hmang leh Grik ho nun tawmpui an awm a, chung ho chu Greek nun tawmpuitu Juda ho (hellenizer) an tih chu an ni.

Paula Thiltihte (Acts of Paul): He lehkhabu hi nula tlangval inhmangaihna (romance) chanchin  thui tak a ni. Isua zirtir (apostle) thenkhat chanchin hriat theihna a awm bakah, mi pakhat Thecla chanchin sei tak te, Paula chanchin leh Korinth kohhran nena lehkha an inthawn chungchang te, a hun tawp lama tuarna a chunga thleng leh a thih dante pawh tarlan a ni awm e. Vantlang hriata he lehkhabu tarlangtu chu Tertulian-a a ni. 

Paula Thiltihte (Acts of Paul) an pawm loh chhan: Tertulian-a leh kohhran Pa (church father) thenkhatin Paula Thiltihte an pawm loh chhan chu; he lehkhabu ziaktu nia an ngaih hi Asia rama kohhran hotu pakhat, a thiltih sual vanga a hna atanga an chawlh tir a nih vang a ni. Tin, he lehkhabuah hian hmeichhia te thuhril tur leh mite baptist tura fuihna a awm vang a ni bawk (Paula thiltihte hi pawm lo an awm a. Chu chu zirlai bu ennawn leh a nihin paih a ni a. Hriatna belhchhahtu atan kan dah ve leh hrim hrium e).

Synagogue chu Juda ho biakin a ni a. Jerusalem pawn lam, a bikin Juda darh-ho ten tawngtai nan leh sakhaw thila pun khawm nana an hman a ni. Jerusalem temple tih lovah chuan Judate tan sakhaw thila hmun pawimawh ber pakhat a ni. Jerusalem temple tihchhiat hnuah phei chuan an hmun pawimawh ber a tih theih ang. 

Hazan chu rimawi tum thiam (musician), Pathian biak inkhawma hla hruaitu a ni.

Juda/Hebrai mi: A sawifiahna hi ‘Israel mi’ tih nen hian sawi kawp law law i la. Israel mi chu Jacob-a, Israel-a lo ni ta thlahte, hnam 12-ho leh an thlahte sawina a ni a. Juda mi chu heng hnam 12 zinga hnam khat Juda leh a thlahte sawina a ni. Hebrai chu tawng (language) a ni a, chu mi tawng hmang Israel hnam sawina a ni. Hebrai tawng hmang nazawng hi Israel mi an ni vek lova; mahse, Israel mi zawng zawng hi Hebrai tawng hmang an nih chuan Hebrai mi an ni.

Keimah ang tak:  1Kor7:8-a ‘keimah ang tak’ tih tawngkam ‘nupui nei lo’ sawi nan Grik thumal kan hmuh chu agamos (a-ga-mos) a ni. Chu chu; ‘nupui pasal la nei ngai lo’ emaw ‘nupui pasal neia then tawh’ sawina a ni a. Chuvang chuan “Paula hian ‘nupui a la nei ngai lo’ emaw ‘nupui a nei tawh ngei a, eng thil emaw vangin nupui nei lovin a awm’ tih a chiang lo”, ti pawl erawh an awm ve tho a ni.

SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA RINGTUTE NUN KAIHRUAITU TUR

 Note: He thuziak hi BEIRUAL THUZIR, 2026 atana min ziah tir a ni a. Mahse, Netiquette lam hi ziak uar zawk tura min beisei avang leh ennawn...