Sunday, 12 April 2020

GALILI RAMAH IN HMAAH KA KAL DAWN A NI.


(A thui deuh a, mahse chhiar a manhlain ka ring...? )

A chunga thupui kan tarlan hi, thawhleh hnua zirtirte tana 'thuchah hmasa ber' a ni.

Mt 26:32; MK 14:28-ahte hian Isuan a thih hmain a lo sawi lawk tawh a…”Nimahsela ka thawhleh hnuin Galili ramah in hmaah ka kal ang” a ti a (MT26:32).

He a thuchah hi a thawhleh hnuaah chuan, a lo tiam tawh ang ngeiin, zirtirte tan pek a lo ni ta a ni.

Mt 28:16-ah khan he thutiam tihhlawhtlinna hi kan hmu bawk.

A PAWIMAWHNA:
He thuchah chungchang thuah hian zawhna thenkhat a awm thei a, chungte chu;

i) He thuchah hian enge  pawimawhna a neih? Lal Isua hian engah nge a ngaih pawhmawh? Emaw...
ii) Eng theological significance nge he thuchah hian a ken tel? tihte a ni.

A pawimawhna hi – thawhleh hma leh hnua thuchah/thutiam a nih avang te, thuchah hmasa ber a nite hian a tichiang thawhkhat tawh a. Eng ti'ang taka pawimawh nge? tih hi hmuhchhuah belh kan tum dawn a ni.

ZIRTIRTE LEH PETERA KHER KHER, ENG VANG NGE?:
MK 16:7 kan en chuan he thutiam hian address bik a nei a. Chu chu Zirtirte leh Petera te an ni (Nimahsela kal u la, a zirtirte leh Petera hnenah chuan, ‘Galili ramah in hmaah a kal dawn a; in hnena a sawi ang ngei khanchutah chuan in hmu ang’ tiin hrilh rawh u” a ti a).

Zawhna thekhat awm theite;
- Engah nge Zirtirte leh Petera hi he thuchah hmanga umzui kher an nih?
- Galili (ram) hi Isuan engah nge inhmuh nan a thlan sak kher?
- Zirtirte leh Petera tan hian Galili hi eng ang hmun nge a nih?
- He thuchah dawng tur hian zirtirte leh Petera hian duhsakna dawn chhan tur an nei em?

A thuin (text) a sawi tum ber emaw, a sawi chhan ber hi hriat a ni lova. Tin, ziah a nih chhan leh tarlan kan tum dan hi a inpersan em tih pawh hriat a ni lo. Mahse, a dawngtu thinlunga a thawh dan leh, Pathianin he message min pek dan a nih miau avangin, a hnuai ami ang hian kan tarlang chhunzawm zel dawn a. Kan thinlunga a fiah lehzual theih nan, Petera leh zirtirte chanchin tlem tarlang tel i la.

PETERA LEH ZIRTIRTE:
A sei lutuk loh nan Petera chanchin bik hi thlur ta i la. An zavaia huap (zirtirte) chanchin pawh eng emaw chen a lang thei tho awm e.

- MT4:19 kan en chuan, Isuan ‘a duh thu ngeia a koh’ a(n) ni.
- Tichuan, Petera hi ‘Inner circle’ an tih zing ami a ni a. Isua nena an inlaichin dan (relationship) hi 'a thuk bik awm mang e' tih tur pawh a awm nual nghe nghe.
- Mt 16:21-32-ah chuan, ‘A tuar leh thih tur thu’ Isuan a sawi a…
Petera chuan, “Lalpa, Pathianin khawngaih che rawh se, chung chu i chungah a thleng tawp lovang” (v22) tiin a duhsak zia kan hmu a.
- Mt 26:31-35; Mk 14:29-ah Isua’n, ‘An la phat san dawn a ni’ tih thu a sawi tumin, “An zain lungnilovin awm mahsela, kei zawng ka awm lo vang…I thihnaah chuan thi ve dawn mah i la, ka phat tawp lovang che” a ti a. Zirtirte pawhin chutiang chuan an ti a... Isua tan hian rinawm an tumin, chhia  pawh an chham hial a ni.

THUTIAMA RINAWM LO - ZIRTIRTE & PETERA:
Petera hian (zirtirte pawhin) Isua hi duhsakin, a tana rinawm hi tum hle mahse; Isua chanchin kal zel kan en chuan heng hi kan hmu;
- Mk14:50: An tlan bo vek..An thutiam angin an rinawm ta lo.
- Mk 14:54: Hla tak atangin Pateran a zui.
- Mk 14:66ff: Hrilh lawk a nih tawh angin, Patera hian a phat nawn ta mawlh mawlh mai a ni.

Tichuan, zirtirte chanchin hi – hemi hnu atang hian ‘a reh’ ta a. Thawhleh ni a thlen hma loh chuan, an chanchin hi hmuh emaw chhui zui tur pawh a awm tawh meuh lo a ni. Enge a chhan ni ang le? An thutiamah an rinawm lova, Isua an phatsan miau a lawm.

An chanchin chhui zui tur a awm tak lovah chuan, zirtirte chanchin hi zeldin chawpin, a hnuai ami ang hian tarlang ta i la (a tam zawk hi a dik pawhin ka ring).

* A tawi zawngin, heng hun chhung hian an zain depression tenau an vei vek hialin a rinawm. An thil tawn ngei tura ngaih theihte chu;

- *Hlauhna*: Isua chunga thil thleng avangin hlauhna namen lovin a man ang.

- *Rinhlelhna*: Isua thusawi, an hriatthiam vek hrih lohte avangin rinhlehna namen lo an mahniah a cham bawk ang.

- *Mahni inhuatna leh inthiam lohna*: Tuk tina an zui, an duhsak leh hmangaih, Isua tana an ding zo si lo leh, an thutiam hlen theih lohte avang hian an va indem nasa ve dawn em (?)

- *Emotional/psychological crisis*: nasa tak an tawh lai leh an hmachhawn lai a tih theih hial ang.

- *Dysfunctional problem*: of inner circle an zingah a thleng ngei bawk ang.

- Heng bakah hian confidence an hloh ang a. Insomnia (mut theih lohna) te, stress (rilru hah or delhrihna nasa tak) leh harsatna dang tam tak an chungah a thleng tel bawk ngeiin a rinawm (?).

(Lockdown laia?) Zirtirte thil hmachhawn hi a khirhin paltlang a va huphurhawm dawn em. An dinhmun hi a tha lo takzet a ni.

***MAHSE, mahse, hetiang dinhmun harsa leh khirhkhan an hmachhawn lai ngei hian; 'ni sarih ni hmasa ber, mitthi zing ata a thawhleh ni a lo thlen chuan…' zirtirte tan 'thuchah dunawm em em' a lo thleng ta a. Chu chu eng dang ni lovin -
“GALILI RAMAH IN HMAAH KA KAL DAWN A …CHUTAH CHUAN MIN HMU ANG” tih hi a ni.

GALILI RAM LEH ZIRTIRTE:
- Engah nge Galili (ram) ber kher?
- Galili hi zirtirte tan eng hmun nge a nih? tihte hi kan rilruah a awm maithei.

Heng zawhna chhan nan hian, a hnuai amite hi a tawk mai awm e;

- Galili hi zirtir zinga a tam zawkte chawr chhuahna a ni.
- Rawngbawla Isua hova an lo veivahna, a thilmak tih tam tak an lo hmuhpui tawhna hmun, etc. a ni a.
- An zui Isua zara, a kianga chanvo tha, vantlang hmuha an lo chan tawhna hmun a ni a.
- An áš­hen leh rualte awmna, an nghawng lenna hmun a ni.

Amaherawhchu, chu tiang ang hmun chu lo ni thin tawh mahse, ZIRTIRTE TAN ERAWH, GALILI HI HMUN THLAKHLEHAWM A NI TAWH HAUH LOVANG tih a rin theih. A chhhan chu, hmel hriat zawng zawngte hmuh leh hriatah hian, tumahin kan dinhmun chhiat lai leh chan chauh lai kan puangzar duh ngai lo. Kan chet fuh lohna lai te, kan chak lohna lai te, kan tlakbalna te, kan thiltih sual te, etc hi kan zep tang tang thin a. Mi ten min hria ang tih hlauin kan thup hram hram thin. Uire, ruk ru, corruption manchhuah te, etc phei chu miin an hria ang tih hlau reng renga an awm thu kan hriat thin hi.

Chutiang deuh chuan;
- Galili pawh hi, Isua phatsantu, an thu sawi ang pawha ding zo lo, mahni sahimna ngaihtuah, mi tlaw, tlakbalna ngah, hliam tuar, etc - zirtirte leh Petera tan hian hmun thlakhlehawm ber a ni thei tawh (hrih) lovang. An kir leh ngeina tur hmun mah ni se, zah leh mualphona hmachhawn tur leh chu tiang thil hmabak neia Galili pan hi tu tan mah 'thil chalawm' a ni thei lo. Tunge dinhmun chhiat lai ber vantlang hmuha pho lang vek duh ang ni?

Mahse, chu hmunah ngei chuan ani Zirtirte hi Isuan tawh/hmuh a duh ni. Hnuh hniama an awmna hmun tur ni ngeia ngaih theih - Galili hi ‘a hmel an hmuh a, a aw an hriat leh theihna atana Isua hmun ruat sak’ a ni tlat mai.
- Zirtirte leh Patera tan hian a tirah chuan ‘pawm thiam’ a va har ve dawn em (?)

ZIR TUR AWM THEI TE:
- Thawhlehna thuchah hi mi zawng zawng tan a ni a. Harsatnain a tlak buak mekte tan a hlu lehzual.

- Hmachhawn atana kan zuam loh, kan thil huphurh, khirh leh harsa kan tih hmun (thil) hi Tholeh Isua hmel kan hmuh a, a aw kan hriat thar lehna tur a lo ni hlauh thin.

- Zirtirte leh Petera te hian Isua an phat mawlh mawlh a, mahse chutiang mite tan hlei hlei chuan Isua rinawm zia a lo lang leh thin. Thihna hneha a tholeh hnuah pawh 'amah phattute hi' a ngaihven hmasak, tuam damleh tura a thuchah a pek hmasak an ni.

- Kan natna, kan tlak balna, kan chak lohna, kan thil tuar mek, etc min chin fel sak a, Amah nena inlaichinna tha min siam sak leh hi tho leh mi nung thiltum ber a ni.

- Kan tana a thil min ruat sak, kan thil hmachhawn mek, a ruka kan tawrhna leh rumna te hi kan hrethiam mai hrih lo a nih pawhin; ‘chu hmun chu a tlang min ruat sak’ a nih avang leh, chu hmuna min dahtu chu Amah ngei a nih avangin; Chu hmunah vek chuan  - a hmel kan hmuin, Amah hi kan la tawk leh dawn a ni.

- Kan hlauhna hmunah, kan thil ngainat loh, kan thlakhleh zawng pawh ni lo, kan hmachhawn huphurh em em, kan nuna kan beisei ngai loh thil/hmuna min dah thintu hi Amah a nih thin avangin, chu hmunah ngei chuan – a aw kan hriain, a thupekte pawh kan dawng leh ngei dawn.

- Tuarna ruama min dah a, ka nunin a beisei ngai loh min hmachhawn tirtu hian - “GALILI RAMAH IN HMAAH KA KAL DAWN A, CHUTAH CHUAN MIN HMU ANG!” a ti a ni.

Saturday, 11 April 2020

A KIN TA

Introduction:
1. He sermon hi Kolkata Mizo Christian Service (CMCS), Good Friday tuk Online Service-ah ka sawi a. Video-ah recordin, kan zirlai tangkhang (Covid19 avanga haw hman ve ta lo) zing ami; Mr Kathaku te, Mr Joela te, Mr. Sena, etc ten min buaipui a. Chu ka sermon video chu Good Friday tuk tlai lamah? YouTube-ah ka upload nghe nghe a ni.
------------------------

2. Vawina Pathian chibai buk tur leh, Pathian thuchah ngaithla tura, min tawimawmtu zawng zawngte, chibai ka buk che u a. CMCS member hmun hrang hrang awmte leh Kolkata khaw pawn lam, he kan hun hman mek zawmtu, in lo awm mial a nih pawhin, angni pawh in zanin Pathian hmingin chibai ka buk che u a. In awmna hmun theuhah Pathian awmpuina & hliahkhuhna…

Kan tunlai hun tawn mek hian ‘cyber worshiping community’ an tih hi a hring nasa hle a. Keini pawhin Pathian chibai kan buk ve theina tur leh Pathian thuchah kan ngaihthlak ho theih nan, kan hotu ten remhre takin ruahmanna an siam a. Vawiin Good Friday ni pawimawh em em, eng thil mahin kan rilru ata a nuai reh hauh loh turah hian, ‘khawhar leh baihvai lutuka kan awm loh nan’ tiin, ruahmanna duhawm tak an siam a. Kan hruaitu leh, he ruahmanna a hlawhtlin theih nana hma latu zawng zawngte fak an phu hlein ka hria a ni.

A ni leh thla tak ka hre thei ta lova, February thla tawp lam khan (?) CMCS secretary Pu hriatpuia hian hun min pek thu min hrilh a. A hnu lawkah, ‘Good Friday tuk hian Lalpa zanriah sacrament I buatsaih zawk dawn nia’ tiih ruahmanna dang siam a ni a. Mahse chu pawh chu Covid19 avang leh inkhuahkhirhna avangin, cancel an rel leh tak thu min hrilh leh a. He tih hun lai hian ‘insawiselna chhete’ ka neih avangin, good Friday programme thulh a ni pawh chu ka lawm zawk tih tih hial a. Mahse, kar liam ta mai khan ‘Good Friday programme hman dan kan ngaihtuah a, thuchah tal chu I sawi ngei a ngai’ an lo ti leh ta a.

Tichuan, Pathian hnenah thuchah thar min pe ngei turin ka dil thin a. April ni 3 zan dar 2 vela ka tawngtai laiin, zawitein ka thinlungah thu thleng a awm ta a. Chu chu tuntumah hian ka rawn dinpui dawn a ni. Tichuan, kan thupui, Pathian thuchah kan ngaihtuah ho tur chu  - A KIN TA tih hi a ni a. A remchang a nih chuan ‘ka testimony, la tharlam tak’ pawh zeh tel kan tum ang.

Bible chhiar:  JOH 3: 14- 17; JOH 19:16-18; 28-30 
Tawngtaina:
--------------------------------------------------------------------

Mihring kan lo pian atanga kum 30-40 kan nih thlengin; thang lai leh hmasawnna chi hrang hrang zawh mek kan nih avangin, kan hmalam hun hi dam chhan leh hmabak ngah tak rilrupuin kan thlir thin a; ‘Nun bul ka tan dawn chauh a ni’ te pawh kan ti thin awm e (?).

Lal Isua erawh chu kum 33 emaw chauh a nihin kross-ah khenbeh a ni a.  Na tuara rumin vawi tam a au a, a tawpah chuan ‘A kin ta’ tia auin, a thlarau a thlah ta a ni.

Khawvelah hian Lal Isua’n lo kal chhan a nei a. Chu erawh chu remchangah kan la tarlang ang a. Chu a lo kal chhan tih hlawhtlin chu a thil tum ber a ni. A thil tum tihlawhtling tur hian tawngkam 2 hman thin a nei a, chungte chu – no, tih leh baptisma tihte an ni;

-    Mk 10:38 – Ka no in tur chu in in thei em ni? (Zebedaia fate 2 – jacoba & Johana)

-    Lk 22:42 – Ka Pa, rem I tih chuan he no hi ka hnen ata la sawn rawh, nimahela keia thu ni lovin, nangma thu thu ni zawk rawh se.

-    Jhn 18:11 – Isuan Petera hnenah, ‘Khandaih kha a paiah khung rawh; Pa in no kei mi pek hi ka in lo van gem ni?”

-    Mk 10: 38 – Ka baptisma chan tur pawh in chang thei em ni?

-    Lk 12:50 – Baptisma chan tur ka nei, chumi tleitlak hma loh chu ka thaw a va ipik em!
Tiin a sawi thin.

A thiltum (mission) hlawhtlinna hi awlsam taka neih mai theih a ni lova. Tin, kawng khat chauh lo chu, kawng dang emaw, a pumpelhna pawh awm hauh lo a ni.

Pathian fapa ni mahse, mihring famkim a nih bawk avangin ‘ a hmabak hlen chhuah’ hi Isua tan meuh pawh a khirh hle a;

Ka thaw a va ipik em (Lk 12:50) a tih bakah hian….
-    Mk 14:32ff – Nasa takin, thlaphangin a mangang em em (33)

-    A lungngaihna chu thihna khawp hial a ni (34)

-    Theih ni se la, chu mi hun chuan amah pel turin a tawngtai a (35)

-    He no hi ka hnen ata la sawn rawh…(36)

-    Lk 22: 42 -44: Vantirhkoh pakhat a tiharh turin a hnenah a lo inlar (43)

-    A thlan chu thi far lian tak angin leiah a far a (44)

A thil tum, khawvela a lo kal chhan ti-hlawhtling tura a kawng zawh hi a sakin, a harsa takzet a. Mi fel, sawisel bo tan khawvel sual zawng zawng phura kalvari-a ‘thiam loh channa’ kros hmachhawn hi thil awlsam a ni thei lo a ni.

Amaherawhchu, ‘Mi tirtu duh zawng tih leh, a hna thawh zawh tur hi ka chaw a  ni’(Jhn 4:34) titu kha Amah Lal Isua hi a ni a. Tin, “Mahni duh zawng ti turin van atanga lo chhuk ka ni lova, mi tirtu duh zawng ti tura lo chhuk ka ni zawk e’ (Jhn 6:38) tia Principle/commitment fel tak leh nghet tak vuantu a ni. Heng bakah hian, amah ngeiin a lo sawi lawk tawh thin angin (Lk 9: 21-22; 43-45; 18:31-33); A tawi zawngin- An man a, rorelna hmaah an din tir a, dawtin an hek a, roreltu ten a thiam lohna an hmuh reng reng loha chu – thiam loh chan tir a ni a. Nuhihza siam nan an hmang a. A thuamhnaw an hlih sak a. Hling lukhum an khum tir a. An vua a, an beng a, chil an chhak a, nuihza siam nan an hmang a. Tichuan an hruai a, mahni tana kraws puin, luruh hmun an tihah chuan, krawsah an kheng bet ta a. Na tuarin vawi tam a rum a, a tawpah chuan ‘A kin ta’ tiin a lu a kun a, a thlaraun a thlah ta a ni.

A KIN TA tih chu enge a awmzia ni ta ang? - He thu hian kan tan enge awmzia a neih?
A tawng bul lamah chuan ‘teleio’ tih a ni awm a. A awmzia chu - "Completed / finished / accomplished" – hlen, tizo, tlak fel tihna te a ni. Mi thiamte chuan he tawngkam hi…

-    “Hnehna, emaw hnehtu ‘au aw’ a ni” an ti a.

-    Mt 27:50 – Tin, Isua chu aw ring takin a au a, a thlarau a thlah ta a…(Mk 15:37)

-    Indona hmuna hnehtuin ‘victory’ tia, hnehtu rilrupua ring taka a au ang hi a ni.

Lal Isua’n ‘a kin ta’ tia a au chhuahpui chu – Pain tih tura a ruat sak, a hlen chhuah tak kha a ni a. Chungte chu engte nge ni?‘ – ‘A kin ta’ tih leh Lal Isua thiltum, tihhlawhtlina awm tate chu engte nge?

1.    Lk 19: 10 – Boralte zawnga chhandam turin mihring fapa hi a lo kal a ni reng a ni.

-    Pathian hnen ata bo zawng zawngte zawn chhuah a, chhan dam… kha ‘mihring fapa, Lal Isua lo kal chhan a ni a. Chu chu kraws lera a awm lai khan ‘a kin ta’ – ka hna chu hlenin a awm ta’ tiin a lo puang chhuak tawh a ni.

-    A awmzia chu- ‘bo zawng zawngte zawn chhuah an ni tawh a; Chhandam an ni ta’ a tihna a ni.

-    1 Pet 2:25 ‘Beram bo anga in bo kha, tunah erawh chuan in thlarau vengtu leh hotu hnenah chuan in kir leh tak hi…’ a ti.

-    He thuchah hmanga sawi tel ngei ka duh chu – Pathian laka bo anga inhria emaw, sual khur thuk tak emaw, thim taka bo pil mek’ nia inhria kan lo awm mial a nih chuan? Chu chu setana bumna mai a ni. Lal Isua’n a zawng hmu tawh che… tih hi hrilh thar leh che ka duh a. A zawng hmu mai che ni lovin, a chhandam tawh che a ni.

-    Chu chu ka ka atanga chhuak a nih avang emaw, ka hmel I hmu a, ka aw I hria a, I ring duh lo/thei lo a nih pawhin, Amah Lal Isua ngeiin, I sual zawng zawng phur a, kraws lera a tuar lai khan, a lo au chhuahpui tawh a. A chhandamna che hi a thlawnin a pe che a. Kraws ler atangin a chinfel sak tawh che a ni.

-    Pathian chhandamna thu hi engmahin an sawi buai thei lo. Eng thiltihtheihna mahina a phelh theih loh khawpa nghet a ni.

-    Chu hna chu Lal Isuan Kross-ah khan a tlak tawh a. “A kin ta” tiin min puan sak a ni.

2.    Lk 4: 18-19 – Riangvaite hnena chanchin Tha hril tura mi ruat avangin, Lalpa Thlarau chu ka chungah a awm;

Ani chuan;
i)    Salte hnena chhuahna thu leh

ii)    Mitdelte hnena mitvar neih lehna thu sawi tur te

iii)    Tihduhdah tuarte chhuah tir tur te

iv)    Lalpa lungawi kum thu sawi turtein mi tir a ni..tiin kan hmu a.

A awmzia chu, ‘a kin ta’ tia kraws ler atanga Lal Isua au hian – sal tang zawng zawng te, mitdel te, tihduhdah tuar mek te tan zalenna a thu a lo thleng ta a. Lalpa lung a awi ta…a tihna a ni.
Mi sual ber te, sual phuara awm mek te, thlarau sal tang te, tisa & thlarau mitdelna nei apiangte tan…“ Mi thim hnuaia kalte chuan eng nasa tak an hmu ta; thihna hlim rama awmte chungah ngei chuan eng chu a lo eng ta – Is 9:2-a kan hmuh ang khan ‘I eng chu a lo thleng ta’ a. Tin, tihduhdah tuar tih hi ‘oppressed’ tia dah a nih vangin – mangang, hrehawm, rilru na, hliam tuar, nek chepa awm, hmuhsitna, hlohna, chak lohna tin reng, etc avanga tuarna kan chunga lo awm, chutiang delh rihna /tuarna zawng zawngte pawh a huam a. Chu tiang mi zawng zawngte tan chuan ‘a kin ta’ a ti a. A awmzia chu – I zalan ta (you are set free) a ti a ni.

Sawi nawn leh ka duh chu - Kraws lera Lal Isua hnathawh zawh tawh hi a nghet a. Engmahin a tih danglam theih tawh loh, Pa Pathian meuh lungawi tawhna a ni.
Thil pawi tak erawh chu, Lal Isuan a chin fel vek tawhah hian, sual bumna avangin mi tam tak tun thlengin kan tang leh thin a.

Eng sal emawa tang kan lo awm mial a nih chuan – Lal Isuan a hneh sak tawh che a, a chhuah zalen tawh che tih hi ka hrilh duh che a ni.

Eng thil emaw avanga delh rihna tawk, tih lungngaiha awm thin kan awm em? – chu tiang mi zawng zawngte chu, hmaih pakhatmah nei lovin, Lal Isuan a chhuah zalen tawh che.

‘A kin ta’ tih chu – sal tanna chi hrang hrang tawk a, phuar beha awmte zalanna thu a ni a. I zalanna hi puan sak ringawt I ni lova; thim thiltihtheihna emaw nangmah phuar rengtu che kha - I challenge thei. A chhan chu ‘kha thiltihtheihna/thuneihna kha’ Lal Isuan a tihtawp tawh vang leh, a chhuah zalen tawh che avang a ni.

Khawvel sualna dan leh a thiltihtheihna chuan I chak lohna te, I thiltih sual te, I thinghlim lohna te, I chakna sual te, I fel lohna te, natna chi hrang hrang (rilru & thlarau natna), etc hmangtein phuar beh che a, a bawihah, a salah tan tir reng che a tum thin.

Mahse, chung zawng zawng nen lam chuan Lal Isuan a kheng bet tawh a. “I chhuak ta e. I zalan ta” min ti a ni. Paula chuan (Kol 2:14) – Batna lehkha thupeka ziak, kan chunga awm, min dodal thina chu a thai bo tawh si a; chu ngei chu krawsa khengbetin a la kiang ta.

Illustration: Kan zirlaite & an discipline thu (rules & regulations)

-    Conduct & Ruels tam takin a phuar a. Chutiang anga an tih loh chuan fine, disciplinary action committee thleng a hmachhawn thei an ni.

-    Mahse, application an ziak a, Principal-in a remtih sak tawh chinah chuan college rules & conduct khan awmzia a nei tawh lo. A chhan chu Principal, institution thuneitu ber thuneihna kha, khang dan zawng zawngte ai pawha thu a neih zawk vang leh, a chungnun zawk vang a ni.

-    Chu thuneihna chu tangkai hle mahse - a limit a. Hmun dangah emaw, thil dangah emaw hman tlak a ni lo.

-    Mahse, Pathian dan erawhchu; khawvel dante ang a ni lova, a chungnun a, limitless a ni. Pathian atanga chhuak, Pathian dan a nih avangin ‘a thu chu thu tawp a ni’ a. Chu thu chu enge? Kan tih chuan - Sal tang zawng zawngte an lo zalen ta, tihna a ni. Lal Isua chu inthawi nan mahni ngei kros-ah a inhlan tawh avangin ‘A kin ta’ – I zalen ta, I zalenna ni a lo thleng ta tiin Kalvariah puan a lo ni ta a ni.

3.    John 3: 17 – Khawvel thiam loh chantir turin Pathianin a fa khawvelah a tir lo, khawvel amah avanga an dam theihna turin a tir a ni zawk e…

Lal Isua, khawvela Pathianin a rawn tirh chhan chu – khawvel, Amah avanga kan dam theihna turin… tih a ni.

“Mi dang mah a tidam thin a, mahni a intidam thei si lo” (Mk 15:31) ti hiala au nawmnah a ni a. Mahse kraws lera a thihna chu kan damna a ni si.

Isa 53:5 – “Ani chu kan bawhchhiatnate avangin hliamin a awm a, kan khawlohnate avangin vuak thitlinin a awm a; kan thlamuanna tura thununna chu a chungah a tla a; a vualna vualtea tih damin kan awm ta.”

Illustration - Ka testimony:
Covid19 avanga lockdown hma chiah khan kan in thutthleng thenkhat rawng hnawihin tuk khat chu hna kan thawk a. Rawng hnawiah hna ka thawk chu ka tui viau a. Taksa fil mang lo chung leh, engmah ngaihtuah chang lo leka darker 2/3 dawn lai rawng hnawiha ka kun avangin tlai lam, hna kan thawk zo, kan ban hnu atang chuan hnungzang n aka nei ta reng mai a!

A tuk atangin lockdoawn a intan a, ka nupui chuan, “He tiang hun kan tawn laia damsam lova chhungkaw kan awm hi a va pawi thin em” a ti a. Mahse, tun hnaia harsatna kan chhungkaw chunga harsatna neuh neuh ka chhut letin (A te ber atangin Nu ber thlengin, kei tih chauh lo chuan, hritlang awmna pik tak an nei vek a, thla khat thelh a awh a, kan nu phei chu a hrawk a na zual hle a, covid19 a nih ve maite pawh kan ringhlel lek lek thin), Pathian remtihna ang zeal kan chunga thleng a ni tih ka chiang tlat a. A tuk lawka exer ka lak laiin, ding lamah hian pelh rawlh awmin ka hria a, hnungzang ding lam chu chumi atang chuan a na a reh daih a. Tichuan vei lam chiah na chuan chawlhkar 2 lai ka mu deuh reng ta mai a ni. Youtube atanga Home Crusade buatsaih a nite pawh kan chhim ve a, Pathian tihdamna dam ka chan mai pawh ka beisei deuh a, mahse ka dam ta lova. Mahse, ‘Pathian thu ang zelin kan family chungah thil a thleng’ tih kha a takin Lalpan fiah zawkin min tem tir dawn reng hi a lo ni a. Tichuan, Dt. 3/4/20 zan dar hnih bawr vela ka tawngtai lai chuan, he thu hi ka thinlungah a lo thleng ta a ni;

John 3: 17 – “Khawvel thiam loh chantir turin Pathianin a fa khawvelah a tir lo, khawvel amah avanga an dam theihna turin a tir a ni zawk e…”
Amah avanga ka damna theih nan Pathianin Lal Isua min pek hmanga Pathian pawlna ka chan thar hnu chuan, ka natna chu hauin Pathian hmingin thu ka pe a. Ka lak atanga a kian theih nan Pathian ka dil bawk a. Tichuan a tuk atang chuan, mak tak main, chawlhkar hnih lai ka lo mutpui tawh chu a lo dam ta a ni.

Kan damna tura Pathianin Lal Isua min pek chu; rilru, taksa, leh thlarau damna thlen thei a ni a. Kei chuan a takain taksa dam nan ka hmang ta a ni.
Joh 3:14 –ah hian, “Mosian thlalera rul a khai kan ang khan, mihring fapa hi khaikanin a awm bawk tur a ni” a ti a.

Num 21: 9 – Chutichuan Mosian dar rul a siam a, banah a khai a; tin heti hi a ni a, rul chuk apiangin dar rul chu an enin an dam zel a.

Kan damna turin mihring fapa Isua Krista chu kraws lerah khai kan a ngai a. Tichuan Pathian thu ang zelin, khai kanin a awm a. Chu tawrhna rapthlak a chunga a thlen mek lai chuan ‘hnehtu hla do’ hmangin ‘A kin ta’ tiin min puan sak a. A awmzia chu - ‘Pa thu chhuak chu nemngehin a awm ta a, I damna tur a lo thleng ta, tih dam I ni ta’ tihna a ni.

Khawvel, Amah avanga kan dam theihna turin Pathianin Isua min pe a. Dar rul khai kan en apiang ten damna an chang ang khan, Lal Isua khai kana awm hi ‘Kan damna tura’ Pathian min pek, min ruat sak a ni.

Chu chu ‘mi bik te’ tan mai a ni lova, mi fel deuh leh nun tluang nei deuhte tan mai a ni lova; khawvel tan, mi zawng zawng tan a ni.

Amaherawhchu, Ephe 2:8-a Paula’n, “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni…” a tih kha belh / sawi lan  ngei ka duh.

Kalvari-a krista hnathawh zawh tawh sa, kan sawi tak zawng zawng kha, I chanpual, ka chanpual a ni tehmeuh mai; Mahse, dar rul khai en apiang ten damna an chang ang khan, damna Krista leh kan tana a thil min tih sak ropui takte hi ‘a ringtu apiangte’ chanvo a ni.

Tichuan, a ring apiangte tan; Lal Isua hi damdawi azawnga damdawi tha ber, eng natna atan pawha ‘damna thlen thei’, chawh sual awm reng reng lo ‘tinreng damdawi’ a ni.

Chu damna chanchin leh tidamtu chu, vawiinah hian kan zingah Lalpa’n a tharin min hriattir leh ta a. I damna tur, Krista; kraws lera khai kana awma hi, fiah taka I hmuh theih nan, I mit tih varin lo awm se tih hi…ka tawngtaina leh duhsakna che a ni.

Sunday, 22 March 2020

CYBER CHURCH



1.    A Bultanna:                                          
Hri leng avanga mi tam tak pawn chhuak thei/duh lova kan inkharkhip lai leh, kum za nufa teh meuh, bahlah la awm hauh lova kan inkhawm (worship) kallai a chawlh thuap lai hian, ‘hun tha a inhawng ve ta’ tiin Cyber Church chungchang thu hi ka han ziak a. ‘Kan tunlai khawvel hun (present context) hman mekin min la permit lo’ tih ngaihtuahnain  hun rei tak min khap hnuin; tangkai leh hlawk taka kalpui thei kan awm ngei dawna a lan avang leh he movement hi chak taka a kal reng tho avangin Cyber Church chungchang thu hi sawi ngei a ngai a ni. Mi thenkhat chuan kan hre fo tawhin a rinawm a; he tiang kohhrana member lo ni tawh pawh kan awm mial maithei bawk.

He thuziak hi a tawi zawk zawk dawn lo va. Tin, a hnuaia MEDIA LAM KAIHHNAWIH ka thuziak, tarlante nen hian chilh khawm theih hun a la awm ngeia ka rin avangin, a sei leh tawi thuah ka inthlahrung vak ta lo a ni.

Thuziak thenkhatte chu:
-    Thawnthu Lam Panin
-    Online Mission/Missionary
-    Christian Communication
-    Digital Fasting
-    Krista Thuhretu – Khawvel Danglam Zelah (Witnessing Christ in the Context of Post-Modern Culture)
-    Cyber-Theology
A hnui ber hi ka la ziak zo chiah lo va; ‘Digital Fasting’ tih loh, a dang zawng hi kohhran chanchin buah (Kohhran Beng) tih chhuah tawh vek an ni.

Cyber church hrilhfiahnain bul kan tan ang a. A lo zik chhuah dan te, a thil tum te, a hmelhmang (component) te, serh leh sang chungchang te, a thatna leh that lohna te leh  Cyber Church thil tum leh nih phung atanga entaw tur emaw hman tangkai theih kan neih leh neih loh thu hmangtein thupui hi tarlan kan tum dawn a ni.

2.    Cyber Church Chu Enge?:
‘Cyber’ tih thumal hi hrilhfiah a har hle a. Computer leh internet lo piangin thumal pahnih a hrin ‘Cyber-Space’ thumal atang daihin hrilhfiah tum ta I la. ‘Cyber’ chu Grik thumal ‘kiber’ atanga lo kal niin, ‘che vel, zin kual, kal pawh theih, etc’ tihnate a ni. ‘Space’ chu van thengreng, a zau zia hriat rual loh hmun awl tihna a ni a. Computer leh internet hmuh chhuah anih atangin he thumal pahnih, pakhat anga hman lawi si hi a lo piang ve nghal a. A tawi thei ang berin Cyber-Space chu ‘Internet khawvel’ tiin a hrilhfiah theih ang.

Tunlai hmanraw lar computer, laptop, smart phone, etc leh thil dang internet hman theihnaah hian inthlunzawm theihna (network system), screen atang a nih ngawt loh chuan, hmuh leh khawih mai theih loh hmun zau tak a awm a. Chu miah chuan data, file leh thil dang sawi sen rual loh khung khawm a ni. Kan chhehvel khawvelin hmun zau em em a nei angin, khawl changkang internet hmanga inthlunzawmte chuan khawl-chhehvel khawvel (information/ electronic environment) an siam ta a. Chu chu Cyber-Space kan tih chu a ni. Computer network (inthlunzawm) avanga ‘a tak anpui, a tak ni si lo’ hmun a ni a. Internet hmangin mi tam tak thlun zawm an ni a. Internet khawvelin chet vel theihna hmun zau tak asiam Cyber-Space chhungah chuan pawl inthlung khawm an awm a. Tum bulfuk tak neiin, kristian sakhaw lam hawi thil tih khawmna a ni a. Chu chu Cyber Church a ni ta a ni. Online a awm loh chuan he kohhran hi a che thei lova, chuvang chuan ‘Online Church’( Internet hmanga inthlunzawm kohhran) tiin an ko thin a. Tin, ‘Virtual Church’ (internet khawvela hlim thla, a tak anpui kohhran) tia hriat a ni bawk.

3.    A lo Pian Chhuah Dan:
Kum 1980 bawr vela Personal Computer (PC) a lo lar chhoh khan, kohhrana mi inhmang tak tak; pastor, minister leh mi vantlang Pathian ngaihsakte pawhin PC hi an hmang tangkai ve nghal a. Rawngbawlna hmanraw pawimawh tak niin; US-a United Methodist Church din ‘The Church Computer User’s Network’ (CCUN) te, Evangelical Church din, tualchhung huap ‘Bulletin Board System’ (BBC) te chu a hun laia hriat hlawh leh hman tangkai tak an ni.

A tirah chuan Cyber church hi website atanga sermon leh thil dang post vel mai mai atanga intan nia sawi a ni a. Kohhran (visible/traditional church) memberte zingah inpawhna (interaction) tha a awm theih nan leh mite, a bikin member hlate hui khawm an nih theih nan website chu hman tangkai thin a ni. Kohhran kalphung pangngai ang diak diak ni lo, a thlakna tur thil thar (alternative) kohhran mite hlui duhna avang te, chu tiang ang zulzuia mite kaihhruai tur leh hui khawm tur te, zirtirna pe turtea Pathian rawngbawltu thinlunga duhna lian chho zelin Cyber Church hi a hrin chhuah a ni ber.

Mi tam tak chuan, “Tuna Cyber Church kan hmuh leh hriatte hi ‘lung leh mihring hmanga din kohhran’ (brick-and-mortal church) atanga lo zi chhuak a ni” tiin an sawi thin a. Chu chuan a dawngsawngtu azirin awmzia chi hrang hrang a nei thei a;

i)    Thlarau atanga zi chhuak ni lo ‘din’ Internet khawvel kohhran tihna a ni thei a.

ii)    Kohhran ding lai (visible/traditional church) Pathian Thlarau chenna leh inpuan thinna; lunga sak biak in nei, mihring pungkhawm hmanga din kohhran atanga lo zi chhuak kohhran tihna a ni thei bawk ang.

A bul tumtu leh din hmasa bertu hi hriat theih a ni lo a. Amaherawhchu, a chunga poin hnihna zul zuia hrilhfiahna kan siam dawn chuan; kohhran (visible church) lo ding tawh saa Pathian rawngbawltu mi tangkai takin sakhaw thil theh darh nan te, zirtir leh hriattir nan te, inkawhhmuh nan te, leh Pathian chibai buk ho nantea website tangkai zia a hriat avangin network hmangin mite a thlung khawm ta a. Tichuan mumal zawka thuam leh tihchangtlung zelin, kalphung pangngai tak neiin duan chhoh a ni a, a lo thang zela Cyber Church chu a lo piang ta a ni ber.

4.    Cyber Church Din Chhan leh Thiltum:
Eng kohhran pawhin thil tum, din chhan kan nei vek a. Entir nan BCM din chhan (mission statement) langsar ber zinga pakhat chu, ‘Pathian Ram a lo zau a, a lo ngheh a, a lo lan fiah zel theih nan’ tih a ni. Chu tiang bak chuan khawvel huapa Cyber Church sang tam takte hian thil tum emaw din chhan thuhmun an nei a, chungte chu;

i)    Internet khawela Isua Krista Chanchin Tha hril leh hriattir.

ii)    Local church (visible/traditional church) memberte zingah inpawhna tha a awm theihna tura lei dawh.

iii)    Kohhran member mi tupawhin, an awmna hmun theuh atanga kohhran an pawh reng theihna tura kawngka hawn sak (to serve as a portal/gateway…)

iv)    Samkhai zawka sakhaw thiltih, a bikin Pathian chibai buk theihna buatsaih.

v)    Pathian pawlna hmanrua (devotional materials) leh thlarau lam thurawn (pastoral counselling) miin an dawn reng theihna tur buatsaih. Tihte a ni.

Heng bakah hian kohhran ding mek (traditional/visible church) hian kalphung thar (alternative) eng emaw a mamawh nia hriatna lian tak a awm a. A bikin mi thenkhat, a hnuaia tarlante ang hian kalphung pangngai thlakna (alternative for traditional church) an mamawh nia hriat vangin Cyber church hi mi tam takin an din bawk. A hnuai amite hi chu tiang zing ami chu a ni;

i)    Eng thil avang pawha kohhran chhuahsan tawhte hnena an thlarau mamawh phuhruk sak a nih theih nan. 

ii)    Taksa lam harsatna kawng hrang hrang avanga mahni in chhuahsan thei lo leh biakin thleng thei lote tan.

iii)    Thilpek avang te, bulding sak avang leh thil dang vangtea kohhran (traditional church) boruak ngaithei loa hnuchhawn tawhte tan.

iv)    Kohhrana member pangngai, mahse pulpit atanga thutak dawn tur hmu lo nia inhriate tan.

v)    Kohhran hun ruat sa (schedule) tam tak hi mi thenkhat, a bikin mahnia khawsate hian an nang fuh thei lo emaw an hun neih dan nena inhne rem thei lo a awm thin. Chu tiang mite chuan an hun neih dan mila kohhran programme an chhim ve theihna tura hun thawl zawk (flexible schedule) buasaih tul tihna vang a ni bawk.

vi)    Kristian ni lo ten Kristiante thurin leh tih dan an lo hriat a, an chhim a, an thinlung hneh leh Krista ke bula hruai an nih mial theih nan.

vii)    Kohhran member pangngai, a rawngbawlnain a phut anga inbuatsaih ngaiin a inbuatsaihna tur thil mamawh a dap khawm zung zung theihna tur buatsaih.

5.    Cyber Church Hmelhmang:
A hre ngai lo leh eng angin nge he tiang kohhran hi an kal ve tih hre chak hrim hrimte tan, a hnuaiah hian Cyber Church hmelhmang, nihna leh a lan dan tar lan a ni a. Tablet, laptop, computer, etc atanga Cyber Church thlun zawm theihna (link) eng pawh I neih chuan heng hi screen-a lo lang tur tlangpui chu a ni.

-    Chibai bukna (Greeting)    : Kohhran I tlawh huna, mi dang chibai I bukna leh mi dangin chibai an buk theihna tur che a ni ber.

-    Titina Pindan (Chat room)    : He hmun atang hian kohhrana member, I hmelhriat leh hriat loh, I duh apiang, I titipui theihna hmun tur a ni.

-    Thuhril (Preaching)    : He hmunah hian Pathian thu chi hrang hrang ngaihthlak tur a awm a. Hun awm dan azira live-a thusawi ngaihthlak theihna a ni bawk.

-    Rimawi leh Pathian Thu (Music & Scripture): He hmunah hian rimawi chi hrang hrang ngaihthlak tur a awm a. Tin Pathian Thu chhiar leh ngaihthlak tur chi hrang hrang a awm bawk. Miin live-a kohhran Pathian chibai buk lai a zawm a nih chuan, he hmun kaltlang hian hla sa leh Pathian thu ngaithlain hun a lo hmang ve thei dawn a ni.

-    Tawngtaina (Prayer)    : Cyber Church hian tawngtai Subject in share tawn turin hun a hawng reng a. Tawngtai hona leh rawngbawlna miin a neih theihna tur a ni.

-    Mikhual Chhinchhiahna (Guest/visitor book)    : He tiang chhinchhiahna hi cyber church tam takin an nei a. Mikhual emaw lo tei lut ve nawlh nawlh ten greeting leh thuchah an nei a nih pawhin chutiang thil an hnutchhiah theihna tur chu a ni.

-    Kohhran Thupuan (Information)    : Kohhran thupuan inhriattirna hmun a ni a. Tin zawhna leh chhanna a mamawh apiangte tana inpek tawn theihna tura duan a ni. Pathian thu lam zawhna te, thurin leh thil dang zawhna awm apiang zawh theihna a ni a. Tin Pathian thu hriatna lama (bible knowledge) inpek tawnna a ni.

Heng a chunga kan tarlan zawng zawng hi, hmun khatah hmuh tur a awm vek lo maithei a. Chutiang bawkin, web develop lama a ngaihna hriate chuan, heng a chunga mi ang lo, thil tul dang pawh a tul ang zelin an siam belh thei ang.

6.    Serh leh Sang Thil:
Cyber church-ah hian serh leh sang thil – Baptisma te, Lalpa Zanriah te, leh thil dang pawh tih thin a ni a. Amaherawhchu, a taka chan leh tih nen  a inang thei lovang tih erawh kan hrethiam theiin a rinawm. Mimal zalenna (Individual freedom/liberty) an dah lian a. Mi tin inpuithiam theihna zalen (priesthood of all believers) tih hi a taka an kalpui avangin, serh leh sang tih hi a theih ve zel a ni. Entir nan; miin Lalpa Zanriah sacrament a chhim emaw a kil duh chuan inkaihhruaina zulzuia amah leh amah a inpuithiam chawp a ngai tihna a ni. Kohhran serh leh sang thilah kher kher hi chuan a tak taka tih nen a inan theih loh avangin mite rilrua cyber church tlak nat theih lohna chhan ber a tih theih ang.

7.    Cyber Church Thatna leh That lohna:
7.1    A Thatna:
A chunga Cyber Church thiltum leh din chhan kan tarlan atang khian a thatna kawng thenkhat chu a lang sa tawh reng a. Heng bakah hian a hnuaia point thenkhat hian a that ve riauna emaw, a remchanna, mit la tak a nih vena lai min tarlan sak theiin a rinawm.

i)    Kohhran hi englai pawhin a in ‘on’ a, duh hun hunah, remchan dan ang angin a tlawh theih a, mamawh a dap theih a, englai pawhin a inhawng reng a ni.

ii)    Cyber Church thlen theih chin hi a zau hle a, geographical boundary emaw restricted area tam takin awmzia a nei lo. Chuvang chuan khawvel kil tin atangin a zawm theih a, chutiang bawkin hmun tina Chanchin Tha theh darhna remchang tak a ni.

iii)    Thawnhnaw inbel duhzawngin awmzia leh hmun a chang ve lo. Tawnzau, saruak deuhthawa mi a inthuam a nih pawhin an leng vek.

iv)    Kum, nihna, hmel lan dan, khawsak san leh san lohin kawngro a su ve lo. Mi zawng zawng intluktlanna kohhran a ni.

v)    Mi thiam chungchuang leh subject azira mi bik awm khawmna a ni chawk a (a ni vek lo bawk), chu tiang ang mi mamawhna an awm chuan an hnen ata thurawn lak leh dawn a awlsam bik.

vi)    Community hi Cyber Church-ah chuan subject pakhat, thil hote hmang pawha siam leh huikhawm theih a ni.

vii)    Hun bituk a awm ve lo va. Amaherawhchu, thil pawimawh bikah erawh siam ve thin a ni.
viii)    A zawmtute hun thawl zawk a pe a. Zawhna leh chhanna thuah inngaihtuahna hun thawl zawk a pe.

ix)    A buatsaihtu emaw hruaitu a that dan azirin tlawhtu leh chhimtu a ngah thin.

x)    Thil tha ber ber (enormous amount of high quality content) video, audio, lehkhabu, files, etc awm khawmna a ni.

xi)    Kohhran chhungah thu pawimawh sawiho tur awm ta se, a thupui (subject) emaw a ken tel (content) kha mi tinin an siam thei, a tawng chak leh khaipate chauhina an thunun kohhran a ni lo tihna a ni thei ang.

xii)    A chhunga thu pawimawh awmte hi duh chen chen a sawi ho theih. Hunin a phuar lutuk ve lo.

xiii)    Cyber Church hmang hian vantlang hmuha mi birute (Hiv/Aids patient, call girl, drugs abusers, etc) huikhawm an awlsam bik.

7.2    A That lohna:
A that lohna hnuaiah hian a remchanna (disadvantage) lam, Pawi (threat) a thlen theih, chak lohna emaw buk rih lohna (weakness) te, etc tarlangin kan khaikhawm ang.

i)    Cyber Church-ah hian mi inpe tak (committed) an tam lo. Chuvang chuan kohhran (traditional/visible church) angin ‘takna’ hmuh tur a vang a. A hlim thla (virtual) a nihna a lan hun a awm leh thin.

ii)    Thu chu tisaah a lo chang a, kan zingah a awm ta a…khawngaih leh thutakin a khat (Joh 1:14) tia kan hmuh ang deuhin, Cyber Church-ah hian ‘Thu, tisaa lo chang’ hi tawn tur a tam lo. Kohhran pangngaia mi nen kut vuana inchibai, inkuah, lu chunga kut nghata intawngtai sak, etc ang kha a awm ve lo.

iii)    Memberte rintlak zia emaw innghahna tlak (accountability) an nih leh nih loh a hriat tak tak theih loh.

iv)    Kohhran memberte thunun hi thil theih lo hang tluk a ni.

v)    Memberte tan sual zep ruk a awlsam bik. Thil sual lian tak leh pawi tak ti lo awm pawh ni se, hriat mai theih an ni lo thin.

vi)    Cyber church-ah hian Pathian mi pungkhawmte chibai buka (corporate worship) awm thin - hlim leh thlarau hnathawh duhawm tak nena Pathian fak leh zai ho ang hi tawn tur a awm ngai meuh lo.

vii)    Cyber church-ah hian inhmatawna indawrna (face to face encounter/interaction) ang hi a awm lo. Indawr tawnna (dialogue), hmai hmaa neih leh social media kal tlanga neih hi a inang thei ngai lovang.

viii)    A taka mi tanpui leh mi dang rawngbawl sak hi cyber church-ah chuan a rem lo ang a ni.

ix)    Cyber church ‘ti nung rengtu chu’ internet hman theihna a ni. Internet  a awm loh chuan ‘kohhran thi’ a ni leh mai.

x)    A buatsaihtu emaw leadership vuantu kha thil pawmzam thei tak/ngawih chuh thei tak (laissez-faire?) ni ta se, kohhran chhunga buaina awmin rei loteah harsatna lian tak a thlenn thuai dawn tihna a ni a. A Khauh (strict) lutuk lahin mi dang a hnar awlsam hle dawn tihna a ni thei bawk a. Thlarau hnathawh awm lutuk lo mahse, mi, a ngaihna hria leh hre lo inkar kha kohhran tha taka kal tirtu lrh kl tir lotu a ni vel mai mai thei.

xi)    Khawl hmang tangkaia kohhran din a nih miau avangin tunlai cyber security issue tam tak awm ang hi hatsatna a hmachhawn tur zing ami a ni.

xii)    Mi an nihna anga inchhal ni si lo (impostor) te hi buaipui tham an awm.

xiii)    Mi tam tak chuan, ‘Cyber Church hi kohhran tia koh tlak pawh a ni lo, internet khawvela a tak anpui kohhran lo awm ve mai a ni e’ an ti.

8    Entawn Tur Emaw Hman Tangkai Theih Kan Nei Em?:
A chunga kan tarlante khi Cyber Church chungchang thua kan hriat awm awma ngaihte an ni a. Mizo kristiante thlirna tlanglawn ber atang chuan ‘hriat ve mai mai atana tha, bengkhawn  tlakna nei lo’ tih a la ni maithei(?). Thenkhat thung chuan ‘khawvel hmun dang emaw  khawvel lehlama thil thleng, kan sakhaw biak dan leh kalphung (religious tradition) te nena inlaichinna leh inhnim hnai lo’ tiin kan ngaihtuah maithei. Amaherawhchu, he thuziak chhiattu apiang ten kan hriat reng tur chu – ‘CYBER CHURCH MOVEMENT hi tun hma kum 10 hma lam atang khan zofate zingah a intan daih tawh’ tih hi a ni.

Zoram kohhrante hi eng kohhranah pawh awm I la, a tam zawk chu kohhran mi tak, kohhran thlarauina a chhumhmin, etc kan ni deuh zel a. Eng emaw rin hran neih avanga kohhran chhuahsan mi tlemte tih loh chu mahni pawl/kohhrana (traditional/visible church) tui ang reng tak, kohhran pawn lam aia a chhungrila lungawina hmu tam zawk kan la ni deuh zel a ni. Chung avang leh thil dang tam tak avangin - Internet khawvela mumal tak leh a tak anpuia kohhran han din hluai kha tu rilruah mah a la awm lo a nih hmel a. Amaherawhchu, ‘mu leh mal nei lutuk lo kohhran’ (unorganized cyber church) hmalakna ang hi hmun tinah hmuh leh hriat tur ‘tun hunah hian’ a awm reng tawh a ni.

Tuna kan hun tawn mekin kan Pathian biak dan kalphung a sawi chet lai leh, kan biak In te kan khar rum rum lai hian; Technology + social media thiltihtheihna kan hnualsuat thinna thinlungte dah kiangin, ringtu kan nihna hi ‘brick-and-mortal-church’ ah chauh lo, Cyber-Space (Internet khawvel)-ah pawh; Chanchin Tha puan chhuah, tarlan, inpho chhuah, hman tangkai, inthlun khawm, infuih tawn, in thlamuan tawn, in tihharh tawn, Pathian biak ho dan kan dap, etc a lo tul ta a va ang ta ve (?). Chutiang ti tur chuan tun tumah hian rawtna ka neihte ka tarlang dawn lova, Cyber Church chanchin kan tarlan tak atang leh tuna mi thahnemngai leh a ngaihna hria mi tam takin ruahmanna an siam tawhte atangin; CHANCHIN THA + PATHIANRAM-in a hlawk ber theihna tur leh Lalpa PATHIAN LUNGAWI ZAWNG thei ber turin ruahmanna, rilru I seng chhunzawm zel ang u hmiang.

9    Tlangkawmna & Thurawn:
‘Thil tha lo’ ti lo tura kan inzirtirna (awareness) hian ‘ti tura inzirtirna’ a hring chhuak thei  angin, he thu ziak pawh hi ‘a tha ziktluak lo zawnga’ min kaihruai thei a ni. ‘He tiang ang kohhran hi I din ve ang u’ tia inkawhhmuhna a ni lova; Technology + Social Media miin an hmang tangkai angin I hmang tangkai deuh deuh ang u tih inkawhhmuh tumna a ni ber. Mizo society hi communitarian society, mal tlat aia tihkhawm nuamti society a ni a. Inkhawm hleithei lova kan hun tawn(g) mekin min siam takah chuan; mi ten Cyber-Space khawvel kaltlang tala an mi leh sate an ngaihven a, inhuikhawm dan an ngaihtuah hram hram ang hian, keini pawhin kan kohhran mi leh sate tan; hun tha zawk, duhawm zawk, tangkai zawk, etc kan buatsaih thei ve ngei ang tih beiseina leh chutiang zawnga ngaihtuahna ril (creative) zawk hmang tura infuihna hmanrua a ni ber. (22032020)
*************************

Monday, 17 February 2020

SERAMPORE TRIO



Vawiin Dt. 17.02.2020 hian BMS Missionary hmasa, Serampore College dintu, SERAMPORE TRIO tia an sawi bawk; William Carey, William Ward & Joshua Marshman te lim din thar chu College campus area, CLRC building hma chiahah hawn a ni dawn a. Carey-a hi mi nawlpuiin an hriat lar laiin, a thiante 2 chanchin erawhin hriat a hlawh nep fo thin. An pathuma lim din a nih theih nana hma latu, Principal ni lai Dr. Vansanglura hmalakna hi a fakawm em em a ni.

He milim hawn aia programme lian zawk, kum tina ASC (Art Science Commerce) Department lamin an hman thin, Exhibition chu kumin atang hian Principal rawtna bawkin College pum (Theology) huapin hman a ni dawn a. Theology zirlaite pawh hroup 4-ah thenin, thil chi hrang hrang an display ve dawn a ni. Exhibition hian ni 3 a awh ang a. Chung zawhah chuan a aia pui zawk mah tur UTSAV (musical concert) turu lutuk, ASC lam buatsaih, ni 2 awh a awm chhunzawm bawk ang.
------------------------
Carey-a in sak, a thih thlenga a chenna hmun, CAREY HOUSE an tihah hian vanneihthlak takin, Principal leh V.P family te nen kan vaiin chhungkaw 3 kan cheng ho a. He qtrs/apartment hi kum 6 pumhlum kan lo luah ve dawn ta reng mai. Tin, heng missionary ropui mi pathum te College dinah hian kum 7 pumhlum zirtir hna thawkin ka lo awm ve ta a. Kumin hi kan awm tlingtla leh anih chuan, kum 8 kan awm ve dawn ta tihna a ni. Heng bakah hian Carey Cemetery hi kum 2 hmalam khan kum tin vawi 1 kan sam thin bawk.

He tiang taka missionary ropui, Carey-a phei chu FATHER OF MODERN MISSION tia an koh...te sulhnu nen kan inhnim hnaia, kan inchiahpiah chung hian, tleirawl chhuah hlima an chanchin mizo tawnga ka chhiar bak kha, an chanchin chhiar leh ngaihven ka nei ngai ta meuh lo.
2017? kum khan heng SERAMPORE TRIO te'na 'THE TEN COMMANDMENTS' an tih, an rawngbawlna atana 'dan 10' an duan chu, tha ka tih em avangin, mizo tawngin ka letling tawh a. Tin, Careya'n Bengali tawnga hla a phuah (english version) chu, nikum khan mizo tawnga sak theih turin ka letling bawk...Heng bak hi an chanchin ngaihven awma ka lanna tur sawi tur reng ka nei lo. Hna lama kan inpek laklawh vang leh, hman lutuk loh vangte pawh a ni thei awm e.

Nizan thung chu, online paha file vel ka hai kualna lamah, an chanchin eng eng emaw ka haichhuak nual a. Dar 2 A.M dawn thleng ka chhiar ta erh a. Chung ka thil chhiar atanga tun hmaa ka la hriat ngai lutuk loh, mi tamzawk pawhin an hriat ngai zen zen loh tura ka ngaihte chu ka han lawr khawm a ni. A tha zawng leh mi dang chawk tho zawnga hna a thawh ngei ka beisei a. Rawngbawl mi tan a tangkai zualin ka ring.
"Baptist Missions in the British Empire: Jamaica and Serampore in the First Half of the Nineteenth Century" By Kelly Rebecca Elliott hi ka thu lakna ber a ni.

1. 1793 kuma India pana an lo kal khan, India rama mahni inchawma thu lo hril tawh John Thomas-a te nena lo kal an ni.

2. Missionary tura an chhuah hian Carey-a nupui hian dodal, hmin lo chungin a fate nen a(n) zui (A hnu zelah mental problem a nei zui ta a nih kha).

3. Carey-a hian a tirin Indigo factory, Malda-ah manager hna a thawk. Mahni inchawm a ngaih avangin hna an thawh ngei a ngai a. A thianpa hian medical lam thil a lo zir sil nual avangin, chu lam zawng chuan sum lakluhna a zawng bawk.

4.An rawngbawlna atanga inlet ring thar nei reng reng lovin kum 7 zet an thawk (ka hre tawh thin).

5. Bangali Nunshi hnen atanga hlawh pea bengali tawng kum hnih a zir hnuin, tum khat chu thu hrila hun a hmannaah a thu ngaithlatu 1 chuan ' i tawng kha hriatthiam theih a awm meuh lo' a lo tih sak. Kum 2 hnuah pawh tawng a la thiam chiang bik lo a nih chu.

6. Lungngaihna te, missionary hna thawk tura thilpek dawn nei lo anga inhriatnate avangin a beidawng ve rum rum hman a. 1799 kuma Ward-a leh Marshman an lo thlen hnuin an phurna leh thathona chuan a tiphur thar veleh a.

7. Ward-a leh Marshman an lo thlen hian Carey-a ang thoin permit/silence nei loin, ram dang American lawng-ah lehnghal an lo kal a. British sawrhkar-in an hnawtchhuak ang tih hlauin Kolkata-ah pawh innghat lovin Danish sawrkar ram chhung Serampore-ah an innghat.
8. An lo thlen tuk (next day) ah Britist sawrhkar chuan Missionary-te chu silence an neih loh chuan an hnawt chhuak nghal ang tih an hrilh a. Tichuan Baptist (BMS?) a inrawlh ta a, Danish srawrhkar hnenaah an himna tur an ngen sak a, sawrhkar dang ram chhunga awmte kut thlak thu awm suh, an him chhunzawm ta a ni.

9. Chutiang anga awm hran chu an ni 2 chuan hrehawm an ti a, mahse Danish ram chhuahsana Birtish ram chinah risk laa an luh chuan Danish ho duhsakna nen an hloh vek ang tihte an hlau ve.
10. Chutianga a ngaihna hre lova an awm lailawk lai chuan Danish Governor (Olav-a a nih hmel?) chuan thurawn a pe a. An tan Serampore chu hmunpui neih nana hmun rem ber tia a hrilh bakah, ven him a tiam a, tin sikul leh press te dinin chutianga an awm chuan British hoin an tihduhdah theihna tur laka an him ber tur thute hrilhin thurawn a pe a.

11. Ward-a chu Danish ho venhimna nen, Carey-a hmin turin Malda-ah a kal a ta a. A hmin ta a niang ?(a record thlip thlep tawh lo LOL), Seramore chu an hmunpui a lo ni ta a ni.

12. 1799 kuma a thiante an lo thlen hian Carey-a chuan Bengali a zir chu a lo master hle tawh a. Bengali tawnga a bible lehlin pawh a peih tep tawh hial a ni. 1793-ah India a thleng a, 1799 kumah Bible translation a peih thuak a nih chuan, eng tiang taka thawkrim thin ni ang maw? Kum 6 emaw chauh a tla hman a ni!!!

13. Kan College Archive-ah hian Chinese Bible an lehlin kan kawl reng a. Hman deuha Chinese ambasador-in? kan college a lo tlawh tumin, thuziak hlui lutuk heng heng hmuna a lo awm ve an hmuh chuan mak an ti em em a ni. He bible lehlinnaa a bul tumtu hi Joshua Marsman a lo ni reng mai.

14. Carey-a finna leh rem hriatna chu a missionary puite hian an rinchhan hmiah thin.

15. Serampore Trio te hian India ram sakhaw rin dan leh chin dan khermei takte an hmachhawn danah tih fuh loh an lo nei ve reng  a ni awm e (The Serampore trio failed to acknowledge the complexity of Indian religious belief because, first, they could not understand and were even unaware of much of it.  More than the limitations of their experience and knowledge, though, the missionaries’ own religious worldview dictated the ways in which they understood and responded to Indian
belief systems).

16. 1811 - 1812 inkar, kum 1 chhung lekin missionary family zinga an member (naupang an ni ber) 11 zet an thi.

17. An fate an thih avanga lu an sun chang leh sum leh pai thila harsatna tawka mangang taka an awm changin, “Pathian thutiam hi a dik a, a ti ngei bawk ang, a man ama hunteah, amah ngeiin a tihlawhtling dawn a ni” tiin an inhnem tawn a. Chutiang chuan mi tam takin chik taka an khawsa zia an lo thlir sakna karah Chanchin Tha a darh theih nan rilru an pu a, Pathianin an kawng tur chu a buatsaih ang tih hi an ring tlat a ni.

18. 1815 kuma mission report an peknaah chuan an rawngbawlnaa an method leh goal (tih dan leh thiltum) 3 an ziak a, chu chu; i) Hmun nghet, innghahna tlak Cross an dinna tur te, Chganchin Tha hrila an chhuah huna an innghahna tur leh kohhran a lo dinna tur, etc neih hmasak. ii) Pathian Lehkhabu lehlin iii) Thalaite hnena bible hriatna tuh a, an ram mila zirna kalpui...tihte a ni.
19. Ringtu an siam hmasak ber hi Krishna Pal ( or Krishnu) tiin kan hre thin a. Mahse hemi hma hian ringtu 1 siamin baptisma pawh an lo chan tir ngei tawh a. Mahse a bibo zui a, a chanchin hriat zui tur a awm ta lo a ni. Chu mi hming chu  Fukeer-a a ni.

20. Krishnu-a testemony Carey-a sawi - Serampore-a missionary te an inben bel hnuin dawr hmunah (market place) missionary tu ber emawin thu a sawi a. Chu chuan a hnen ta em em a. Tichuan  Bayshnub Charon-a hnenah a kal a, zan khuain chhun  lama an thu hriat chanchin chu an sawi dun a.Tichuan chu mite 2 chu a hnuin kan inah an lo kal thin a, An hnena kan thu sawi thenkhatte chu an pawm zawng a lo ni a...( Charon a hi eng emaw chen a hmin lo zui a, mahse a hnuah Krishnua hnung a zui. A sei dawn he ti zawng hi ni mai se)

21. Carey-a hian 1808 kuma a nupui hmasa, Dorothy a thih hnu lawk, thla 5 or 6 lekah Danish mi, mission nena inkungkaihna pawh nei hauh lo Charlotte Rumohr chu nupuiah a nei a. An inneih hian kum 46 an ni. Missionary a thawhpuite zingah sawiselna a tawk nasa ve viau a ni awm e. Charlotte a thih hnu, Carey-a kum 62 a nih tawh hnuin, a pathum nan, pasal vawi hnih sun tawh, a aia kum 17 a naupang Grace Hughes chu nupuiah a nei leh bawk. A nupuite zingah hian Charlotte hi a ngaina ber a nih hmel, kum 13 an innei a, a thih hnua a ruang a kianga an zalh theih nan thu a hnutchhiah hial a ni.

22. THUBELH:
"Kei mi tawmkai lo leh thil-lung mai hi, i ban vuanin i hnenah ka lo tlu lut e" titu Carey-a chu a thih hnu pawhin a thlan chu tlawm taka siam a ni a. A thainte 2 thlan hi uluk taka siam a nih laiin, a ni thung chu - la tlawh ngai lote tana zawn chawp ngai hial tur khawpa mawlmang leh biruin a thlan hi siam ni a. Tlawm takin a hlimthla hi tun thleng hian a la hnutchhiah ta reng a ni.

23. AN CHANCHIN KA CHHIAR LAIA KA RILRU HNEH ZUAL: Carey-a khan India a pan khan India tawng a thiam lo va, khawiah nge an chhungkua an khawsak ang tih leh, eng tiang angin nge a lu zar hliapna tur chung a khuh ang tih pawh a hre lo. Mahse, Pathianin chung chu a pein a ngaihtuah sak ang tih a ring mawl tawp mai a ni....

Sunday, 16 February 2020

ZONUN MAWI


(VAL UPA THUCHAH)


Note: He thuchah hi eng kumah nge ka sawi ka hre hleithei lo. Serampore Mizo Christian Fellowship (SCMF) Inkhawm eng berah emaw chuan a ni ngei mai (?). Vawiin Dt. 16.02.2020 hian ka hai chhuah a. Blog-ah hian kan hung chhuak ve leh a ni e.

Kristian kan nih hma a Zoram chhung a zo hnahthlak zawng zawng ten inang tlang  a kan nun dan leh khawsak thil a tehfawng rintlak ber a kan ngaih ni thinte chu;

-    lal leh khawnbawl upate thu chhuak

-    Val upa / ai upate thurawn

-    Nu leh Pa te thu chhuak

Kristian kan nih hnu chuan hei hi a lo inthlak hret hret a;

-    Pathian thu

-    Kohhran thurin (doctrine) leh chin dan (tradition)

-    Pastor leh upa /rawngbawltute

-    Khawtlang hruaitute thu chhuak

-    Val upa leh ai upa zawkte

Tunah thung chuan post-modern culture-ah kan inchhung khawm tawh a, he modernism hian ideology hran hlauh;

-    There is no objective natural reality

-    Modern understanding of logic and reason are mere conceptual construct that are not valid.

-    There is no objective moral value, Therefore, all judgement of truth exist within a cultural context, etc tithe a ni ta nuai mai a…

He tiang concept of understanding hian kan hriat mang loh chhungin kan rilru-ah nasa tak a zung kaiin, tunhma a vantlangin tehfawng dik a ngaihte pawh kha thangtharte thinlungah chuan a buk a rit zo ta lova, upa leh ai upa zawk hrim hrimte thu chhuak chu sawi loh, pathian thu, kohhran thurin leh chin dan phei chu tehfawng dik bera ngai tawh lo kan tam em em a ni.

He tiang khawvela cheng kan nih avang hian ‘Zonun zemawi” kan tih – kan Pathian thu laimu nen pawha thil inhmeh, kohhran leh hnam pum huap tan pawha thil tha hi keini – vantlang rual pawl phaka ngaihte hian a hlutna leh duhawmna hi kan chhawm nun zel a ngai a ni.

Pathianthu zir leh a zir zo tawhte chungah hian mi tam takin beiseina an neih laiin, rawngbawlna lam kawk lo deuha kan ngaih thilah hi chuan ‘thil pal liam’ kan hrat viau ni awm a sawi hi a awm thin a. “zonun zemawi’ kan tih pawh hi a hralh kal lo pawl a nih mai bakah – a hlutna ti vultu nih chu sawi loh sulhnu tha lo hnutchhiahtu kan ni fo mai.

Mi tam takin Gospel laimu ni chiah lo, social gospel rawng kaia an ngaih avangin ‘a movement’ a lo awm chang pawhin ngaihsak a hlawh nep hle thin a. mahse heng ze mawi zinga kan rin luh – tlawmngaihna te, aia upa zah te, taimak te, tanpui ngaih puih,etc hi zo fate danglamna leh kan essence, kan identity siamtu, hnam dangte laka min pho chhuaktu an nih avangin, kan ngaihlut tur leh kan nuna kan dah pawimawh ngei tur zing ami a ni.

Vawiin/zanin-ah hian  heng zemawi kan tih zinga a then then thlur chhuak a, uar taka fak emaw, a hlutna leh mawina hi sawi chiam ka tum hran lova. Kan thu zial nana hman ka tum ber chu – Pathian rawngbawltute leh rawngbawl tura inchher mekte hi mi ten eng emaw tehfawnga min hman ve thin avangin, he zonun zemawi kan tih hi titham ral mai lova, a hlutna leh duhawmna par chawi lartu kan nih zel hi a tul takmeuh a ni….tih te mai hi a ni e.

FUIHNA THUCHAH


(Serampore Mizo Christian Felloowship (SMCF) Service, Serampore - 2017: ZIRLAI HO FUIHNA ATANA KA THU SAWI hi, kum 3 zet a liam tawh hnuin, vawiin Dt.16.02.2020 hian ka hai chhuak a. Tlai khawhnuah ka'n post hnuhnawh a ni e.)


Introduction:

He tiang duhsakna ka chang hi ka lawm viau lai leh, ka phur viau lain – ka phurna chimchin erawhin a sang lai ber a han tawng pha chiah lo deuh em aw? tih ka ngaihtuah a. A chhan;

i)    SCMF in tunhnaite atanga hma kan sawn dan leh, a nawlpuia laka in fel si zia ngaihtuahin ‘mi fel leh tha’ zinga thusawi hi thil awlai a ni loin ka hria a.

ii)    Thusawi kawnga ‘mi talented’ an tih ang hi ka ni lem lo a. Eng emaw chang a ’khak fuh palh’ tum nei an tih ang deuh chauh hi ka ni. Tawngkam bungruate hi ka ngah lo laileng khawp a, kan Nu phei chuan ‘eng emaw tal hi han sawi ve teh’ tih chang a nei fo a ni.

iii)    Heng bakah hian, mahnia Principle leh stile hran nei, mi nazawng fuihna leh thurawn dawnsawn dan thiam lo mi; Fuihna dawn mamawh em em pawha inhre lo khawp a ‘mahni thu duh leh mahni tum tuma that duh’ nia inhria, hruaitu ena ka en theihte leh, Nu leh Pa, U te, bakah rual u - laichin hnaivaite tih loh ‘thurawn’ bak ngaina lutuk lem lo… ka ni a. He tiang ang mize pu hi in lo awm ve hlauh chuan emaw, a tam zawk hi in lo nih hlauh phei chuan, kan thusawi hi eng hehu-ah mah a chhuak lovang tihte ka rilruah a awm bawk.

iv)    Amaherawh chu, ka mizia hi ‘zopa tak’ – ‘aia upa & hotute zah’ kawng a – ‘zah phu lutuk loa ngaihte’ nen lam pawha zah luih tum hram thin mi ka ni a. Chutiang kawnga ka mize tawmpui in lo awm mial erawh thung chuan; kan thu leh hlate hi ‘vawk hma a tuikeplung paih’ an sawi ang em chuan a chhuak bik lovang tihte ka ngaihtuah bawk.

KAN SAWI TUR THENKHAT (Content):

1.    Zirlai - senior leh junior huap (point hnih khat…)

2.    Zirlai ‘tha/ fakawm’ nih theih dan…

3.    Fresher tan bik (point hnih khat…)

4.    Zavai huap…

5.    Image nalh lo zual kan hnutchhiah tawh thenkhat…

6.    Ka appreciate thil thenkhat… etc
 
Firstly: Tlangval kan hriat ve tan hma daih, tunhma atanga tun hun thleng pawh a, khawkhat ‘mi fel’ an teh thinna kha a inang deuh pat thin a, chu chu-

-    Ruihtheih thil tih loh

-    Mi taima

-    Eng kawng pawh zawh se hlawhtling tura mi tumruh ( a bikin zirna kawngah)

-    Kohhran mi, etc.

Heng mai mai hi ‘mi fel’ tehfunga hman kha a ni a. Mi fel nih kha a hautak fahran lo. Chuvang chu a ni pakhat awm e, ka pianthar hnuin keipawh ‘thutiam’ ka insiam ta a.

i)    Ka rualpui zingah lehkha ka chhiar tam ber tur a ni

ii)    Ka inkhawm tam ber tur a ni

iii)    Ka taima ber tur a ni…. Tih kha a ni tawp mai a. A tih pawh ka tihlawhtling tha ve viau chuan ka inhria. Mahni vengah na-na-na chuan a ‘to’ pawh kan to talh awm e. LOL

Tichuan, ka lama Lalpa a tan tlat thinna kha No. 1 a dah loh theih loh a ni a, chumi bakah chuan, heng tumruhna mai mai hi a ni ta awm e, thingtlang pa mawng-khak ni reng tur kha heng thleng thlenga thawhpuite ‘vai chi uih’ liahpui thei tura min lo nawr liam (thleng) vetu hi?.

( Heng bakah hian lehkha kan zir puitlin theih nana ka Pa thiltum kha ka sawi kai chak hle a, mahse hun a renawm deuh bawk si…)

Chung chu ka chanchin hnaisai lutuk lo, tlemte ka share theih che u a ni a. Nagngni chu chhungkaw pangngai tak tak atanga lo kal in nih avangin, heng chanchin pawh hian ngaihhlut a hlawh phak pawhin ka ring chiah lo. Mahse tun dinhmun thleng tur leh ka survive ve theih nana bul ka tan dan, chu tiang ang dinhmunah chuan awm ve ta ang ni u la,  tuna ka nihna ‘awhawm lutuk fahran lo’ ang pawh hi in thleng zo ngutin ka ring lo.

Tichuan, ka sawi duh point-ah lut dawn I la – he kan thusawi kamkeuna leh bul tan nana ka tarlan hmasak ber duh chu – eng ang mi pawh ni u la, hlawhtlinna hi Pathian ta- a duh apiangte a chantir theih a ni a. Chumi bakah chuan mimal nun kaihruaia khalh ngil thintu – ‘commitment’ emaw ‘principle’ mumal neih hi hmalam pan zel tura kan kawng min sial saktu a ni tih hi a ni.

Tute nge zirlai nih chhung a petek nawk nawk a, inchhuih silawng fo thinte kan tih chuan Commitment mumal nei lo. An nun kaihruaitu, innghahna, an kawng khalhngil tur Principle mumal nei lote an ni chawk a ni. Chuvang chuan hei hi No. 1 ah kan dah a ni.

Secondly: Kan sawi lan zauh tawh ‘kaw khat mi fel’ ni turin ‘tehfawng’ eng emawzat a awm kan tih ang khan ‘pathianthu zir theuh theuh zingah hian’ hotute leh tlang ngaiha ‘zirlai fel – zirlai tha – zirlai hlawhtling’ awlsam em ema nih theih dan a awm a. Chu mi inkawhhmuh chu ‘fuihna thuchah’ kan tih pawhin a tum ber pakhat ni. Chung thila kan chhinchhiah fo atana ka duh tlem tarlang I la’

i)    Kawng tinrenga mi Sincere nih a tul: Hei hian Lehkha kan zirna-ah, assignment kan tihnaah, mawhphurhna hrang hrang kan kova lum, etc kan tihna-ah tihtakzetna a kawk a. A zelthel zawnga thiltih hram hram leh, thil namliam mai mai ang chi hian hmun an nei lo a ni.

ii)    College activity hrang hranga active participant nih a ngai: Kan college hian thiltih neuh neuh kan ngah viau mai a. Hengahte hian ‘zirlai tha’ nih kan duh chuan tel kan taima tur a ni. Achang chuan ‘attendance checking’ hian min nawr kal hram hram a ang viau thin. Thenkhat chuan pumpelh theih a nih/ a awm chhung chu pumpelh kan duh hial niin a lang. Hei hian kawng thenkhatah chuan commitment kan neih pawnlang zia a tarlang a. Chuvang chuan ‘active participant’ ni tura rilru kan sawh ngheh deuh deuh a tul viau mai.

Nikum khan Sunday morning leh evening service-ah mizo zirlaite attendance a tha lo fo mai a. Tumkhat phei chu hun laklawh deuh-ah ‘infuih tharna’ angreng deuh kan neih hial kha. Kha tiang kha kuminah hian awm tawh lo tura tan lak kan ngai a. Tawlailir nawr ang chauh a, ‘roll call’ nawr kal theih emaw, a nawr theih chin chauh kal thin mi nih hi ‘a puitlin loh thlak a’ heting rilru kan put fo thin ang kha, kan zing atang hian nuai bo a ngai a ni.

iii)    Thuawih tura insiam rem: He mia kawh kan tum ber leh uar deuh zawka tarlan ka duh chu College-in dan leh dun, inkaihhruaina a neih hrang hrangte zawm thei tura mimal tin ten rilru kan insiamrem a tulna hi a ni. Kan awmna hi theological institution a nih miau avangin, hmun dang anga a keuhbeuh leh luhlul zawnga rilru put luih hi a rem ve lo. Tleirawl rilru a la reh tak tak hma chuan ‘kawlhrawng taka invaivung’ emaw ‘pa tak anga lan’ hi nuam kan ti vek a. In rilru put hmang tur hi kan hrethiam reng mai. Mahse, kan inthunun theihna hian ri kham chin a nei a nih pawhin, a thuawih thei zawnga ‘in tih pa’ hle zawk tur a ni.

Dan leh dunte hi ‘mi thuawih thei-te’ leh ‘mi tha-te’ tan hian a hnawksak ngai lova, mi luhlul leh tihmawh te tan a hnawksak deuh a ni mai. Chuvang chuan kan that tlanna tura heng dan leh conduct chi hrang hrang kan neihte hi kan tana thil hnawksak ang mai an nih loh nan, keimahni zawk hi insiam rem kan tum tur a ni.

iv)    Mi dang zah leh pawisak: Hman-ah ‘mi dang ta en dan’ ka sawi tawh a, thenkhat chuan in la hre maithei. Khami tum a kan ‘core message’ kha – ‘mi dang zah leh pawisak’ tho hi a ni. Hei hian zirlaipui te, roommate te, hnam dang te, zirtirtu te, etc a huam vek a. He thil hi kan bul amite laka ‘fakawma min siam theitu’ a nih avangin kan tan a pawimawh em em a ni.

Zirlai leh zirlai inkarah chuan ka va hriatpui vek lo che u a, amaherawh chu – in senior chhuak ta te, vai ho te, etc hian hemi kawngah hian ‘fak an hlawh takzet’ a ni.

Mi dang zaha pawisa tur chuan nasa taka inphah hniam a ngi a, chu chu mizo ten harsa kan tih em em, mahse a tithei ten ‘fak an hlawh thung si na’ a ni. Lal Isuan (Joh 12:26), “Tupawhin ka rawng a bawl chuan a ni chu Pa in a chawimawi ve thung ang” a tih leh I Sam 2: 30-a, “Mi chawimawi apiangte chu ka chawi mawi ang” Pathianin a tih ang tho kha a ni a. Mi dang zahna lantir leh pawisak hian ‘min beng hniam chang’ nei bawk mahse, ‘zahawm leh fak phu a’ min awm tir theitu a nih avangin rilrua kan vawn reng a tha khawp mai.

Eg: Vai hoin inphahhnuai taka inzahna an lantit hian engmah hloh an nei lo. Hloh chu sawi loh, mi dang hma a an inphahhnuai peihna khan ‘fakawmin’ a siam daih zawk a ni.

A belhchhah hlek nan – kan zing a thenkhat chu, keimah chawp chawp hian ‘mize danglam deuh nei’ kan ni hlawm a. Mahni awm ang ang leh mi dang zai ngai lem lova -  ‘puak pawp pawp, langchhuak pawp pawp’ pawh kan ni maithei. Pathian ram a zau phah dawn a, Lalpa tana hlawkna tur zawk a nih chuan a tha reng mai…mahse, mi dang tana mi hnawksak maia min siamtu leh kan buk ti-rit lo theitu a nih dawn chuan ‘insum chintawk’ kan neih a tha viau mai. In chik thin emaw ka hre lo va, Mizoram kohhran history-ah hian ‘mahni puaha puak pawp pawp ho zingah hian kohhran hruaitu ropui, miten thlarau lam thila thurawn an lak thinna’ hi an tam lo khawp mai.

v)    Tumruh leh taimak:(Abraham Lincoln, Thomas Edison,William Carey, etc)

vi)    Devotion hman that: Hei hi kan sawi hmaih loh tur, kan rilruin focus-a a neih ngei tur zing a mi a ni. Thil har tak anga lang, mahse ‘Pathian tana kan inphal leh phal loh/inhuam thuk leh thuk loh’ azira kan ‘tih leh tih loh’ thin thil mai a ni. Ka experience tlem -

vii)    Result tha neih : Hei hian academic record chauh a kawk lo va, academic record neih that bakah, a chunga kan tarlan zawng zawng leh a dangte atanga mi ten judgment/finding siam a, kan chungchang-a mark min pek dan, chu mi atanga result kan dawn thlengin a huam vek a ni.

(TICHUAN HENG HI CHHIN CHHIAH I LA: mi sincere nih, active participant ni tura tan lak, thuawih, mi dang zaha pawisak, tum ruh, devotion hman that, result tha nei tur a tan lak, etc)

Heng mai mai hi a lawm, zirlai kan nih chhung a ‘fak phua’ min dah theitute chu. A har lo teih teih em mai. Mi mal tin, ‘kan rilru put hmang azir a’ hlawhtlinpui theih leh tawlhthlukpui theih vel mai mai a ni. Mi bik, mi tlemte te angin ‘personality’ leh ‘academic’-ah kan buk a rit lutuk lo a ni thei, mahse, rilru nei taka in awm phawt chuan ‘inhlawhtling ang a, fak in hlawh’ tho tho ang.


FIRST YEAR STUDENTS/ FRESHERS TAN POINT HNIH KHAT…
Freshers te pual bik point hnih khat rawlh lawk I la…

Hun hlu lutuk sawi nan ‘Golden chance’ an sawi/ti thin ang deuhin, theological institution-a in ke/hniak in rawn rawlh tan kum hi hun hlu lutuk a ni. A chhan chu he kum hi in tan chuan ‘impression in siam kum’ a ni. A awmzia chu ‘inenthlak kum’ ‘kan mize pholanna kum’ ‘mi ten tunge a ni tih min zir a, kan khawsa zia leh nungchang atanga an duh ang anga judgement an siam kum’ a ni.

For example: 
Fresher tinzawn deuh a thil kan sawi takah chuan:

-    Mi thar nih hi – zir leh a nih a nih thiam ngai a ni.

-    Ragging a awm ngai lo, amaherawh chu, treatment dang deuh kan lo dawng palh a nih pawhin digest/in adjust tuma rilru tih paukhauh ve mai tur a ni.

-    Zum deidui lo va, inthlahrun thiam erawh a ngaih hun a awm.

-    Senior zawk te zai ngaih thiam hi…mahni inchawimawina a ni.

-    Hmnam dang ho hi culture/tradition hran nei an nih avangin thian thaa kan siam lungawi hma chuan mizo zia anga chhawnchhaih top loh tur an ni.

ZAVAI HUAP:

Representative role player and Image maker/builder kan ni.

Representative chu – a person chosen to act for others an ni a. Tin, Image chu a tak represent tura a likeness thil eng emaw kan draw hi a ni a.

Tichuan enge kan represent a, ang thil image siamtu nge kan nih? Eng tiangin nge chu chu kan nih dan?

-    En gang mi pawh ni la, khawi atanga lo kal pawh ni la…. I awmna apiang-ah in chhungkua, in kohhran, in veng/khua I represent zel a ni. I pawm emaw pawm lo emaw, thil a chhia a tha eng emaw lian tham deuh I chungah lo thleng ta se I chawr chhuahna zawng zawng nen khan mi in an chhui zel dawn. I tih that deuh chuan, in veng/in chhungkua/ in kohhran, I chawimawi dawn tihna a ni. I chet chukchu viau thung chuan ‘I chawrchhuahna khan, I awm dan ang zel kha emaw a produce (product) thin’ miin an ti mai dawn a ni.

-    Chutiang bawk chuan ‘image maker/builder’ kan ni vek a. Eng ang image nge kan siam theih?... Zofate kan nih angin kan hnam zia theuh ‘nun zemawi’ mi dangte hmuha duhawm leh duh awm lo zawnga draw thintu kan ni a. Chutiang bawkin kan kristian nun zia, thlarau lama kan dinhmun, kan hap phak chin, etc eng thil emaw hi mite chhiara hmuh theih tur hian kan chezia ,tawngkam, nun dan hian ‘eng image emaw’ kan draw vek a, chu chu ‘invisible but visible image drawn by us’ pawh kan ti thei ang.

I awm dan, rual pawl dan, tawngkam, chezia, mi I deal dan hmang khan hnam dangte mit hmuh-ah “eng image emaw’ I draw reng a, representative role I play bawk si avangin, kan mizo nun zia leh kristianna/ kan spirituality hi – ngaihhlut tlak lo leh, ngaihnsanawm lo ang a (‘image I draw’ hmang a) display theitu I ni. Hnam dangte hian MIZO zirlai-te hi – mi sincere lo, mi dang zahna leh pawisakna nei pachhia, rules leh conduct palzam ching, mi invawng lo, etc anga min hmuh chuan chu pawh chu ‘image kan draw’ atang zela ngaihdan lo piang vek a ni ang.

Chuvang chuan kan fimkhur a, he institution-ah hian eng image nge kan lantir ang a, kan hnutchhiah dawn ?– zonunzemawi (rinawmna, aiupa zah, tlawmngaihna, taimakna leh tumruhna) tihmelhemtu nge kan nih dawn, a image mawi tak leh zahawm zawnga drawtu kan ni ang? Tih hi zawhna pawimawh tak a ni. Chutiang bawkin – Mizo kristian nun dan image thlahdah leh tlabal rum zawnga draw-tu kan ni palh thei em? tihte pawh zawhna pawimawh kan hriatnawn fo tul a ni ang.
  
Image nalh lo/hmuhnawm lo
In fakawm takzet chung hian ‘Kum kalta’ a image in lo draw tawh, nalh zawka draw that ngai te;

-    Sunday morning leh evening service attendance a chhia.

-    In room a fel-fai lo/ a hnawk rum zel.

-    Pawnlam incheina-ah kan fimkhur lo.

-    Hnam dangte aiin, a bik takin hotute pawisak leh zah kawngah in buk a hniam fe.

-    Rules leh conduct thenkhat bawhchhe tam pawl kan ni.

-    Zuk leh hmuama enthlak reng kan ni.

-    Hnam dang kan kawp tam tawk lo.
 
Ka appreciates zual thil thenkhat;

-    Kan thawh hona leh relationship a tha (students-students-teacher-family)

-    Academic record-ah a sang pawl-ah kan awm reng

-    Hnam dang aia hotute rin kai kan ni fo

-    A theih chin chinah mizo tlawmngaihna kan chhawm tha viau

-    Leadership fawng vauntu kan ni reng

-    Family-a awmte tan in tangkai em em.
  







Sunday, 29 December 2019

KUM THAR THUTIAM

Kan thupui hi a tawng tial chuan 'NEW YEAR RESOLUTION' an ti a ni awm e. Tul ti leh ti lo an awm nual a. Rilru tak taka hmasawn duhna nei, bul tan dan hre lo leh, bul tanna tur hre mai lote tan thil tangkai tak a ni.

'Mi entawn tlak' an tih ang zinga chhiar tel ka ni ngai lem lo nain, kum thar thutiam neih ka lo tangkaipui tawh dan hi share ka duh a. Hmasawn duhna nei leh tum tlatte tan fuihtu a tlin takah tiin ka han ziak a ni.

RESOLUTION:
1. Ka rualpuite zingah lehkha ka chhiar tam ber ang a, hna ka thawk nasa ber ang a, ka inkhawm tam ber tur a ni.

He thil hi ka rawl thar chhuah hlim atanga ka thuvawn 1 a ni a. Rawl thar leh tlangval hun chhung, mahni venga kan awm chhung kha kum 5 vel ni ta se, mahni ka inteh danin kum 3 chhung chu he thutiam hi ka champion pui theiin ka hria. Lehkha ka chhiar nasa a, hna ka thawk nasa hle. Thingtlangah gas a la awm lova, thing tuah tur  lakkhawm kha ka tih turah ka dah tawp a ni. Kum 1 pawh eng inkhawm mah pelh lovin ka inkhawm tluan parh a, TUMNA tak tak nen chuan exam lai pawhin a lo inkhawm theih viau mai. Heng hi khawtlang huapa image nawhreh ngai tawh loh tur kan draw-na hmanrua a ni a, a lo tha ve viau mai.

2. Bible ka chhiar chhuak ang.

Chhiar chhuah tum taka bible chhiar zawih zawih hi mi thenkhat chuan an ei lo. Mahse bible nena inkungkaihna siam luih tlatna hi nun vawngtu leh chelhtu a ni. Tun hnua Lalpa'n ka hnena thu a sawina hmanrua tam tak hi tun hmaa ka thuchhiar leh hriat tawh atangtein a ni fo mai.

Tun hnu hian hma ka sawn mawh ta hle nain, khang hun laia thutiam zarah khan vawi 18 emaw chauh chu bible (NT bik) hi ka chhiar chhuak ve a. Sual laka min humtu leh min chelh tlattu a ni tih hi tun hnu hian ka hrethiam chauh a ni.

3. Nu & Pa thu a kawi a ngilin ka zawm ang.

He thutiam hi zawm a har hle mai. College kan chhuti changin bus-a ka hawte hi mahni veng thlen hma siin bus chhungah he thutiam hi ka lam nawn fo thin. 'Ka cham chhung rei lote tal chu thu ka awih hle tur a ni. Ka duh miah loh emaw, ka chak loh thilah min tir a nih pawhin, hnial lovin ka ti ang. An thu hi ka zawm vek tur a ni' tihte ka ngaihtuah a. Ka thei vek lo nain, thutiama hman miau chuan chu thutiam chuan hriat loh karin min chelhin min thunun hle thin a. Mahnia 'fel inzirtir dan' tha tak a ni ber awm e.

4. Lehkhabu a tam thei ang ber ka chhiar ang.

Zirlai bak thil dang chhiar tam hrim hrim kha hriatna belhchhahtu, mi pangngai min nih tirtu leh rual elna chi khatah kan hmang thin a. An ei tur hnah vawm khawm silk pangangin an lo ei kaw/filh duak duak ang maiin, kan ban phak leh hriatthiam theih chin lehkhabu zawng zawng kha chu kan chhiar zo duak duak thin a ni ber e.

Kum thar thutiam avang hian tum khat chu sikul chawlh chhungin lehkabu 100, a pan leh chhah deuh, megazine leh bible-a bu hrang2 chiar telin ka chhiar a, ka la hre reng mai. 

5. Heng a chunga tarlan ho hi rilrua lang hmasa-sa an ni a;
- Zuk leh hmuam tih reng reng loh
- Ni tin vawi 3 tal tawngtai, etc
Tih leh a dangte pawh a tel a, ka hre vek ta lo. Mahse ka thil chin dawklak, sim tuma thutiama ka neih zing ami ho kha ka tihlawhtling hlawhtling mawh viau a. Tin, thutiam ang diak diaka zawm theih loh ka nei fo bawk. Amaherawh chu, heng thutiamte hi nun ngil nei tura min chelhtu, hmasawn tura min puitu, that tumna thinlungpute min vengtu hmanraw tha tak a lo ni tawh thin.  Kha tiang ang stage kha tunah chuan kan lo kalsan ve tan ta reng mai.

Mi invawng duh mi, he tiang ang rilrupu thin i nih chuan, han ti ve (leh) chhin la; chu chuan hlawhtlinna kawng zawh tur leh hmasawn turin a pui ngei ang che tih a rinawm.

SOCIAL MEDIA HMAN KAWNGA RINGTUTE NUN KAIHRUAITU TUR

 Note: He thuziak hi BEIRUAL THUZIR, 2026 atana min ziah tir a ni a. Mahse, Netiquette lam hi ziak uar zawk tura min beisei avang leh ennawn...